Partycypacja w muzeum. Dlaczego warto angażować lokalne społeczności we współtworzenie wystaw i jak to zrobić?
Muzeum lubi mieć ostatnie słowo. Wybiera obiekty, układa narrację, podpisuje plansze i decyduje, kto zostaje pokazany jako bohater, świadek albo przypis do cudzej historii. Przykład Clyfford Still Museum i plemienia Colville pokazuje jednak, że partycypacja w muzeum zaczyna się dopiero wtedy, gdy społeczność otrzymuje realny wpływ na opowieść. W polskich realiach podobny model może otworzyć nowe rozmowy z Łemkami, Tatarami, Romami, Kaszubami, społecznościami żydowskimi i mieszkańcami miejsc, których pamięć zbyt długo oglądano przez szybę gabloty.
Wyobraź sobie, że na wernisażu zamiast kuratora głos zabiera trzynastoletni uczeń (wydarzyło się to naprawdę). W Denver dzieci z plemienia Colville współtworzyły wystawę w muzeum, wybierając dzieła i narrację. Dzięki temu powstała wystawa Tell Clyfford I Said “Hi”, która wniosła do dyskusji o sztuce zupełnie nowe perspektywy.
Ale nie chodzi tylko o włącznie dzieci w pracę muzeów (a warto! O tym przeczytasz TUTAJ). Chodzi o włączanie społeczności. Kuratorzy Clyfford Still Museum przyznają, że głęboka współpraca z lokalną społecznością „wnosi nowy kontekst do naszego zrozumienia dzieł Stilla” i toruje „wspólnie budowaną historię”. Muzeum może przestać być nieomylonym autorem narracji, a stać się platformą dialogu. Czy to nie wspaniałe?
Przypadek Denver
W muzeum Clyfford Still (Denver) realizowano partnerską współpracę z plemieniem Colville od 2021 roku. Przez trzy lata muzealnicy spotykali się w rezerwacie, słuchali i budowali zaufanie. W końcu zdecydowano się zaangażować dzieci i młodzież (3–14 lat) z trzech szkół plemiennych. Malowały, pisały wiersze, zwiedzały magazyny i wspólnie rozmawiały o obrazach Still’a. Na bazie ponad setki wskazanych dzieł wybrały około 30 eksponatów, a także zaprojektowały interaktywne elementy wystawy.
Podczas otwarcia „Tell Clyfford I Said ‘Hi’” to młodzi współkuratorzy oprowadzali gości. Wystawa zyskała sześć wspólnych tematów (np. Rodzina i kultura, Miłość, Wyobraźnia) i łączyła sztukę z opowieściami o ich własnej społeczności. „Nasza współpraca przedłuża żywe dziedzictwo wymiany między plemieniem Colville a Stillem sprzed niemal stu lat” – podsumował Bailey Placzek. Inwestycja w relacje przyniosła wyjątkową ekspozycję, w której obrazy Stilla ukazane zostały przez pryzmat doświadczeń dzieci i ich kultury.
Od jednorazowej akcji do partnerstwa
W Polsce takie działania wciąż są rzadkie. Większość naszych muzeów realizuje jedynie krótkie warsztaty czy konsultacje, po czym temat znika. W Atlasie muzealnej partycypacji odnotowano tylko ok. 50 projektów z 32 placówek – to promil wszystkich instytucji.
A przecież prawdziwe efekty przynosi długofalowy model współpracy: budowanie relacji wymaga czasu i otwartości, zaś muzea muszą zgodzić się dzielić władzą i wiedzą. W praktyce oznacza to wieloetapowy proces: najpierw słuchanie potrzeb społeczności, potem realizacja małych projektów, aż w końcu wspólna wystawa.
Takie porównanie pokazuje, że spontaniczna partycypacja to dopiero początek. Grunt to systemowa zmiana. Jak piszą autorzy AAM, większość instytucji deklaruje współpracę ze społecznością, ale często w praktyce ma ona jednostronny charakter, a ostateczne decyzje leżą po stronie muzealników. Przypadek Denver dowodzi, że opłaca się pójść dalej.
Partycypacja w muzeum – co mogą zrobić polskie muzea?
Polskie muzea coraz częściej mówią o partycypacji, ale w praktyce wiele projektów nadal kończy się na konsultacjach, warsztacie, ankiecie albo ładnym zdjęciu do raportu. Problem nie leży w braku dobrych intencji. Leży w kontroli, której instytucje kultury wciąż oddają bardzo niechętnie.
Prawdziwa zmiana zaczyna się dopiero wtedy, gdy muzeum przestaje pytać społeczność wyłącznie o opinię, a zaczyna traktować ją jak partnera: z własną wiedzą, pamięcią, emocjami i prawem do współdecydowania. Taki model wymaga czasu, zaufania i zgody na to, że efekt końcowy nie będzie wyglądał dokładnie tak, jak wymyślił go zespół przy biurku. I bardzo dobrze. Muzeum, które chce być żywe, nie może bać się ludzi.
Uczciwa partycypacja to proces, nie PR-owy gest
Pozwól społeczności wskazać, co jest dla niej ważne, a buduj projekt wokół tych potrzeb. Jednorazowy warsztat to za mało. Realizując projekty partycypacyjne pokazujemy, że w muzeum można współtworzyć. Że to dobro wspólne.
Angażuj dzieci i młodzież poważnie
Najmłodsi mogą zaskoczyć dojrzałością i kreatywnością. W Warszawie 69 dzieci (6–14 lat) przez pół roku pracowało nad wystawą w Muzeum Narodowym, wybierając niemal 300 eksponatów i tworząc całą koncepcję ekspozycji. Efekt? Wystawa „W Muzeum wszystko wolno” inspirowała całą rodzinę i pokazała, że nawet o abstrakcie dzieci mogą opowiadać przejmująco.
Myśl długofalowo, nie cyklicznie
Standardowe granty na 2–3 lata nie sprzyjają budowaniu zaufania. Lepiej potraktować partnerstwo ze społecznością jak nową politykę edukacyjną. Włącz lokalne szkoły czy organizacje do stałej działalności muzeum. Długofalowe relacje dają projektom realną siłę zmian.
Dokumentuj proces, nie tylko finał
W Denver twórcy wystawy nagrywali filmy, robili zdjęcia i wywiady z młodymi kuratorami. Dzięki temu doświadczenie trafia do katalogu, filmów i edukatorów – nie ginie po zamknięciu wystawy. W Polsce, przy ograniczonym budżecie na promocję, warto iść tą drogą.
Dziel się władzą i wiedzą
Nie bój się dopuścić społeczność do miejsc uznawanych za „święte” – magazynów czy pracowni konserwatorskich. Część polskich muzeów już tworzy magazyny studyjne dla odwiedzających. To symboliczne „przekroczenie progu sacrum”, które pokazuje: zbiory są nasze – muzealników i odwiedzających wspólnie. Jak zauważa Jagodzińska, coraz więcej placówek udostępnia za szklaną ścianą swoje archiwa, by pokazać pracę „od kuchni”.
Przygotuj zespół na nową rolę
Kustosz powinien stać się raczej facylitatorem i mediatorem niż jedynym decydentem. Przeszkol pracowników w pracy międzykulturowej i moderacji. W Colorado to właśnie muzealnik Michael Holloman przypomniał kolegom, aby „zrezygnować z gotowych oczekiwań i poświęcić czas na budowanie relacji”. Takie podejście procentuje – zwykle przynosi więcej korzyści wszystkim uczestnikom.
Od czego zacząć?
- Start od relacji: poznaj lokalną społeczność (szkoły, liderów, rodziny) zanim zaczniesz działać. Zapytaj, czego naprawdę potrzebują, i uwzględnij to w planie.
- Zatrudnij mediatora lub doradcę kulturowego: ktoś z doświadczeniem międzykulturowym (tak jak Colville zatrudnili Johna Siroisa) pomoże przełamać bariery i zadba o ceremoniał wydarzeń.
- Podziel projekt na etapy: nie ruszaj od razu z dużą wystawą. Zacznij od warsztatów, potem mini-wystawa, a na końcu pełna ekspozycja. Daj społeczności czas na słuchanie i dialog.
- Budżetuj wszechstronnie: zapewnij finansowanie nie tylko na wystawę, ale też na transport, wynajem sal, nagrody i solidną dokumentację (foto/video).
- Zmodyfikuj rolę muzealnika: przekaż część decyzji w ręce społeczności (oczywiście z zachowaniem bezpieczeństwa zbiorów). Kustosz powinien pełnić funkcję mentora procesu, a nie jedynego decydenta.
- Mierz efekty w dłuższej perspektywie: pytaj, jak zmienił się stosunek społeczności do muzeum, czy więcej młodych ludzi angażuje się w kulturę itp. Już teraz w Denver widać sukces: uczestnicy tworzą własne projekty inspirowane sztuką plemienną.
Jak polskie muzeum może nawiązać współpracę z lokalną społecznością?
Amerykański przykład Clyfford Still Museum i plemienia Colville pokazuje mechanizm, który w Polsce można przełożyć na zupełnie inne realia. Nie chodzi o kopiowanie projektu jeden do jednego. Chodzi o zmianę sposobu myślenia: muzeum przestaje traktować społeczność jako „temat wystawy”, a zaczyna traktować ją jako partnera opowieści.
W polskich warunkach podobny model można wykorzystać przy współpracy z lokalnymi społecznościami, mniejszościami narodowymi i etnicznymi, grupami religijnymi, mieszkańcami dawnych dzielnic robotniczych, społecznościami wiejskimi, migrantami, seniorami, rodzinami przesiedleńców czy potomkami dawnych mieszkańców miasta.
W zależności od miejsca partnerami mogą być Łemkowie, Tatarzy, Karaimi, Romowie, Kaszubi, Ślązacy, społeczności żydowskie, prawosławne, ewangelickie, ukraińskie, białoruskie, niemieckie, a także lokalne koła gospodyń, ochotnicze straże pożarne, stowarzyszenia, grupy rzemieślnicze, dawni pracownicy fabryk, mieszkańcy kamienic albo rodziny związane z konkretnym miejscem.
Jest taki potencjał!
Mapa społeczności zamiast listy kontaktów
Pierwszy krok powinien polegać na rozpoznaniu, kto naprawdę jest związany z tematem wystawy. Nie wystarczy zadzwonić do jednej organizacji i uznać sprawy za załatwioną. Społeczność rzadko mówi jednym głosem. W każdej grupie istnieją różne pokolenia, poglądy, pamięci rodzinne, napięcia i wewnętrzne hierarchie.
Muzeum planujące wystawę o Łemkach powinno rozmawiać z organizacjami łemkowskimi, lokalnymi rodzinami, badaczami, duchownymi, nauczycielami, twórcami kultury, osobami starszymi i młodszymi. Przy temacie Tatarów warto uwzględnić związki religijne, rodziny związane z Bohonikami i Kruszynianami, lokalnych przewodników, kucharzy, opiekunów mizarów, edukatorów i osoby prowadzące współczesną działalność kulturalną. Dopiero taka mapa pokazuje, z kim muzeum rozmawia naprawdę.
Spotkanie bez gotowej tezy
Najgorszy wariant wygląda tak: muzeum ma już tytuł, scenariusz, podział sal, teksty, identyfikację wizualną i budżet, a społeczność zostaje zaproszona do „konsultacji”. Czyli dostaje trzy dni na powiedzenie, że wszystko pięknie. Partycypacja w wersji „przybijcie nam pieczątkę autentyczności” nie ma sensu.
Dużo uczciwszy model zaczyna się wcześniej. Muzeum przychodzi z pytaniami: które historie są dla was ważne? Których przedstawień macie dość? Jakie słowa rażą? Jakie obiekty wymagają dodatkowego kontekstu? Jakie tematy są bolesne? Kto powinien zabrać głos? Gdzie przebiega granica między opowieścią publiczną a sprawą zbyt intymną, religijną lub rodzinną?
Taki etap może nie dawać spektakularnych zdjęć na Facebooka. Za to daje coś dużo cenniejszego: zaufanie.
Rada społeczna przy projekcie
Przy większej wystawie muzeum może powołać małą radę społeczną złożoną z przedstawicieli danej grupy. Nie jako ciało fasadowe, lecz jako realnego partnera procesu. Rada może opiniować główne założenia, język podpisów, wybór tematów, sposób prezentacji trudnych wątków, działania edukacyjne i program wydarzeń towarzyszących.
Przykładowo przy wystawie o Tatarach rada mogłaby pomóc w decyzjach dotyczących prezentacji religii, kuchni, wojskowości, rodzinnych archiwów, mizarów i współczesnej tożsamości. Przy wystawie o Łemkach mogłaby pilnować, aby opowieść nie została sprowadzona wyłącznie do Akcji „Wisła”, folkloru i nostalgii za utraconym światem. Bo społeczność żyje dalej, a muzeum powinno widzieć więcej niż haft, stary dom i smutną pieśń. Ładnie wygląda w gablocie, ale człowiek z krwi i kości ma prawo do pełniejszej historii.
Wspólna selekcja obiektów i historii
Najmocniejszy moment zaczyna się wtedy, gdy społeczność dostaje wpływ na wybór obiektów, fotografii, nagrań, tekstów i tematów. Muzeum nadal odpowiada za bezpieczeństwo zbiorów, standard merytoryczny i strukturę wystawy, ale nie musi samodzielnie decydować, które historie zasługują na pokazanie.
W praktyce można zorganizować cykl spotkań wokół archiwów rodzinnych, fotografii, pamiątek, wspomnień, pieśni, map, potraw, języka, rytuałów, tras migracji i miejsc pamięci. Część materiałów może trafić do wystawy, część do archiwum społecznego, część do nagrań audio lub ścieżki edukacyjnej. Ważne, aby uczestnicy wiedzieli, co stanie się z ich opowieściami i na jakich zasadach zostaną wykorzystane.
Język sprawdzony przez ludzi, których dotyczy opowieść
Teksty muzealne potrafią brzmieć elegancko i jednocześnie robić krzywdę. Jedno źle dobrane słowo może ustawić całą społeczność w pozycji ciekawostki, reliktu albo egzotycznego dodatku do dominującej narracji.
Dlatego podpisy, plansze, audioprzewodniki i materiały edukacyjne powinny przejść konsultację językową. Przy grupach mniejszościowych warto sprawdzić nazewnictwo, autookreślenia, zapis nazw własnych, wymowę, kontekst religijny i historyczny. Dobrym rozwiązaniem będzie też wielojęzyczność: nie jako ozdoba, lecz znak szacunku. Przy wystawie o Łemkach język łemkowski może pojawić się w tytułach, cytatach, nagraniach, działaniach edukacyjnych. Przy temacie tatarskim można zadbać o właściwe nazwy, terminy religijne i lokalne warianty pamięci.
Współprowadzenie wydarzeń, a nie występ gościnny
Społeczność nie powinna pojawiać się dopiero na końcu, podczas wernisażu, w roli „żywego dodatku”. Dużo mocniejszy model zakłada współprowadzenie działań: oprowadzań, warsztatów, spotkań, spacerów, debat, pokazów kulinarnych, rozmów rodzinnych, lekcji dla szkół i nagrań podcastowych.
Dla muzeum oznacza to przesunięcie części widoczności na partnerów. Dla partnerów oznacza realną obecność w instytucji. Dla odbiorców oznacza kontakt z żywą opowieścią, a nie wypolerowaną planszą, która mówi wszystko poprawnie i prawie nic nie porusza.
Wynagrodzenie za wiedzę i czas
Praca społeczności nie powinna być traktowana jak miły wolontariat. Konsultacje, oprowadzania, udział w nagraniach, udostępnianie archiwów, prowadzenie warsztatów i udział w radzie projektu wymagają czasu, kompetencji i emocjonalnego zaangażowania.
Budżet partycypacyjny powinien obejmować honoraria, zwroty kosztów dojazdu, tłumaczenia, dokumentację, opiekę nad materiałami, prawa do wykorzystania zdjęć i nagrań, a także środki na działania po zakończeniu wystawy. Bez tego partnerstwo łatwo zmienia się w wyzysk opakowany w słowo „współpraca”. Wtedy nawet najładniejsza identyfikacja wizualna nie uratuje sprawy.
Dokumentacja procesu jako część wystawy
Proces współpracy może stać się częścią opowieści. Wystawa powinna pokazywać nie tylko efekt, lecz także drogę: spotkania, rozmowy, wybory, wątpliwości, różnice zdań, zmiany w scenariuszu. Dzięki temu odbiorca widzi, że narracja muzealna nie spadła z sufitu w formie objawienia kuratorskiego, lecz powstała w rozmowie.
Można przygotować krótkie nagrania z uczestnikami, mapę procesu, cytaty z konsultacji, dokumentację warsztatów, rozmowy z partnerami, miniarchiwum online albo publikację podsumowującą. Taki materiał ma też drugie życie: edukacyjne, promocyjne, archiwalne i wizerunkowe.
Umowa na dalszą relację
Największy błąd pojawia się po zamknięciu wystawy. Muzeum pakuje plansze, rozlicza grant, dziękuje partnerom i wraca do normalnego trybu. Społeczność zostaje z poczuciem, że była potrzebna tylko przez chwilę.
Lepszym rozwiązaniem będzie umowa na ciąg dalszy: cykliczne spotkania, wspólne lekcje, archiwum społeczne, oprowadzania raz w roku, program dla szkół, konsultacje przy kolejnych projektach, wspólna opieka nad materiałami online. Partnerstwo powinno zostawić po sobie relację, nie tylko dokumentację w segregatorze.
Brak pomysłu? Propozycje projektów dla polskich muzeów
„Muzeum słucha”
Cykl otwartych spotkań z lokalną społecznością przed rozpoczęciem pracy nad wystawą. Bez gotowego scenariusza, bez prezentacji „naszej wizji”, bez udawania dialogu. Muzeum zaprasza mieszkańców, przedstawicieli mniejszości, lokalnych liderów, nauczycieli, seniorów, młodzież i organizacje społeczne. Celem jest zebranie tematów, napięć, wspomnień, słów zakazanych, miejsc ważnych i historii pomijanych.
Efekt: mapa tematów i lista pytań, z których dopiero powstaje scenariusz wystawy.
„Rada opowieści”
Mała grupa doradcza pracująca z muzeum przez cały proces tworzenia wystawy. W składzie: przedstawiciele społeczności, muzealnicy, edukatorzy, lokalny historyk, osoba od języka, czasem mediator. Rada nie pisze wystawy za kuratora, lecz współdecyduje o kierunku narracji i pilnuje, aby głos społeczności nie został sprowadzony do przypisu.
Efekt: wystawa bardziej wiarygodna, mniej gabinetowa, odporniejsza na błędy wynikające z dystansu instytucji.
„Archiwum rodzinne w muzeum”
Muzeum zaprasza mieszkańców do przynoszenia zdjęć, listów, pamiątek, dokumentów, nagrań, przepisów, map i opowieści. Materiały są skanowane, opisywane i za zgodą właścicieli wykorzystywane w wystawie lub archiwum online. Przy społecznościach takich jak Łemkowie, Tatarzy, Karaimi czy Romowie taki projekt może wydobyć historie niewidoczne w oficjalnych zbiorach.
Efekt: muzeum staje się miejscem ochrony pamięci prywatnej, a nie wyłącznie magazynem obiektów już uznanych za „ważne”.
„Oprowadzanie z dwóch perspektyw”
Wystawę oprowadza duet: muzealnik i osoba związana ze społecznością, której wystawa dotyczy. Muzealnik daje kontekst historyczny, konserwatorski i instytucjonalny. Partner społeczny wnosi doświadczenie rodzinne, lokalne, językowe, religijne albo pamięciowe.
Efekt: odbiorca słyszy nie jeden zamknięty wykład, lecz rozmowę. A rozmowa ma większą siłę niż plansza z datami, nawet najładniej złożona.
„Słownik wystawy”
Przy projektach dotyczących mniejszości muzeum może stworzyć słownik pojęć przygotowany wspólnie ze społecznością. Zawiera nazwy własne, autookreślenia, terminy religijne, słowa w języku danej grupy, określenia problematyczne i wyjaśnienie, dlaczego pewnych form lepiej unikać.
Efekt: praktyczne narzędzie dla zwiedzających, edukatorów, nauczycieli, dziennikarzy i samego muzeum.
„Mapa miejsc pamięci”
Społeczność wskazuje miejsca ważne: cmentarze, świątynie, dawne szkoły, domy, szlaki migracji, miejsca pracy, punkty spotkań, krajobrazy, które niosą pamięć. Muzeum tworzy z tego mapę online, spacer miejski lub część wystawy.
Efekt: muzeum wychodzi poza własny budynek. Opowieść wraca w teren, gdzie ma swoje korzenie.
„Wystawa po wystawie”
Po zakończeniu ekspozycji muzeum organizuje spotkanie ewaluacyjne z partnerami. Padają konkretne pytania: co zadziałało, co było powierzchowne, czego zabrakło, jakie materiały powinny zostać dostępne, czy społeczność chce kontynuacji. Z takiego spotkania powstaje publiczne podsumowanie.
Efekt: partnerstwo nie urywa się wraz z demontażem wystawy. Muzeum pokazuje, że traktuje relację serio.
Oddać głos, czyli oddać część kontroli
Muzeum, które chce angażować lokalne społeczności, musi pogodzić się z jedną niewygodną prawdą: oddanie głosu oznacza także oddanie części kontroli. Bez tego zostaje tylko ładna dekoracja partycypacji, kilka warsztatów, pamiątkowe zdjęcie i raport, który świetnie wygląda w sprawozdaniu, ale nie zmienia relacji między instytucją a ludźmi.
Przykład Clyfford Still Museum i plemienia Colville jest ważny nie dlatego, że dzieci współtworzyły wystawę. Najważniejsza lekcja płynie z faktu, że muzeum uznało społeczność za partnera posiadającego własną wiedzę, pamięć i prawo do interpretacji.
W polskich realiach podobne podejście może otworzyć zupełnie nowe rozmowy: z Łemkami, Tatarami, Romami, Kaszubami, społecznościami żydowskimi, mieszkańcami dawnych dzielnic przemysłowych, rodzinami przesiedleńców czy ludźmi, których historie przez lata mieściły się poza główną narracją.
Dobre muzeum nie traci autorytetu, gdy zaprasza innych do współtworzenia opowieści. Przeciwnie: zyskuje wiarygodność. Bo pamięć zamknięta w gablocie może być cenna, ale pamięć przepracowana wspólnie zaczyna działać w mieście, szkole, rodzinie i języku codziennym. A tam zaczyna się prawdziwa zmiana.
Jeśli muzeum chce naprawdę pracować z lokalną społecznością, potrzebuje czegoś więcej niż dobrych intencji i jednego warsztatu wpisanego do harmonogramu. Potrzebuje języka, procesu, strategii komunikacji i bezpiecznego sposobu prowadzenia rozmowy, zwłaszcza wtedy, gdy w grę wchodzą pamięć, tożsamość, religia, przesiedlenia, krzywda albo wielogłos lokalnej historii.
Źle zaprojektowana partycypacja szybko zamienia się w pozór dialogu. Dobrze zaprojektowana potrafi dać muzeum większą wiarygodność, mocniejszą narrację i relację, która zostaje na długo po zamknięciu wystawy. Chętnie Ci w tym pomogę. TUTAJ dowiesz się więcej o możliwościach współpracy.
Źródła:
- “Growing Your Elders”: “Tell Clyfford I Said ‘Hi”: An Exhibition Curated by the Children of the Colville Confederated Tribes, AAM [dostęp: 04.05.2026].
- Muzeum można współtworzyć, muzeon.pl [dostęp: 04.05.2026].
- Muzealny think-tank: Muzea i sąsiedztwo, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN 2020.
- Szeląg Marcin, Partycypacja w praktyce, EPALE [dostęp: 04.05.2026].
- “Tell Clyfford I Said ‘Hi”: An exhibition curated by children of the Colville Confederated Tribes opens on September 19 at the Clyfford Still Museum, Clyfford Still Museum [dostęp: 04.05.2026].
Fot. Sanok, skansen, 2011 (domena publiczna)
