8 min czytania
Oxford University Press ogłosiło zwycięzców First Book Prize 2026, konkursu dla naukowców przygotowujących swoje pierwsze książki. Nagrodzono dziesięć projektów poświęconych między innymi historii Europy, Azji i Ameryki Południowej, filozofii oraz problemom współczesnych społeczeństw. Wszystkie książki zostaną wydane drukiem i udostępnione bezpłatnie w internecie. Wydawnictwo pokryje koszty publikacji w otwartym dostępie.
14 października 2026 roku Oxford University Press (OUP), wydawnictwo Uniwersytetu Oksfordzkiego, przedstawiło laureatów drugiej edycji First Book Prize. Do konkursu zgłoszono około stu projektów z dwudziestu krajów. Międzynarodowe jury wybrało dziesięć prac, których autorzy otrzymają możliwość opublikowania swoich pierwszych książek naukowych w jednym z najbardziej rozpoznawalnych wydawnictw akademickich na świecie.
Wśród nagrodzonych znalazły się publikacje dotyczące rywalizacji Anglii i Niderlandów na przełomie XVI i XVII wieku, historii kobiet w Indiach, przemian politycznych w Wietnamie, pamięci o chińskiej dynastii Ming oraz życia mieszkańców kolonialnej Kolumbii.
Każdy laureat otrzyma możliwość wydania swojej książki w twardej oprawie oraz opublikowania jej pełnej wersji cyfrowej w otwartym dostępie. Oznacza to, że po premierze z publikacją będzie można zapoznać się bez konieczności kupowania książki czy posiadania dostępu do płatnej biblioteki akademickiej.
First Book Prize. Dlaczego Oxford stworzył tę nagrodę?
First Book Prize powstała w 2025 roku jako inicjatywa wspierająca naukowców na początku kariery zawodowej. Konkurs jest przeznaczony dla badaczy nauk humanistycznych i społecznych, którzy przygotowują swoją pierwszą monografię.
Monografia naukowa to książka poświęcona określonemu zagadnieniu, oparta na samodzielnych badaniach autora. W odróżnieniu od krótkiego artykułu pozwala szczegółowo przedstawić wyniki kilkuletniej pracy, omówić źródła i rozwinąć własne wnioski. Dla wielu historyków, filozofów czy socjologów wydanie pierwszej takiej książki stanowi ważny etap kariery akademickiej.
Publikacja monografii bywa jednak trudna. Naukowiec musi znaleźć wydawnictwo zainteresowane jego badaniami, przejść procedurę oceny tekstu, a w przypadku niektórych modeli wydawniczych również zdobyć środki na pokrycie kosztów udostępnienia książki w internecie.
Oxford University Press wskazywało te problemy już podczas uruchamiania konkursu w styczniu 2025 roku. Sophie Goldsworthy, odpowiedzialna za globalne publikacje akademickie wydawnictwa, zwracała wówczas uwagę na ograniczone możliwości wydawnicze początkujących badaczy i opłaty związane z otwartym dostępem.
W pierwszej edycji zgłoszono blisko sto projektów. Dziesięciu laureatów ogłoszono 21 października 2025 roku. Wśród nagrodzonych znalazły się badania nad historią migracji w Niemczech, polityką językową Maroka, starzeniem się kobiet w literaturze i cyfrowymi archiwami dziedzictwa Republiki Południowej Afryki. Publikacje z pierwszej edycji mają ukazać się najpóźniej w 2027 roku.
Jakie książki nagrodzono w 2026 roku?
Tegoroczne projekty obejmują wiele dziedzin, od historii nowożytnej i dziejów kolonializmu po antropologię, filozofię i badania nad starzeniem się mózgu. Część z nich dotyczy wydarzeń sprzed kilkuset lat, inne opisują współczesne problemy gospodarcze i społeczne.
Historia Europy, Azji i Ameryki
Elizabeth Hines, „War in the Time of Anglo-Dutch Empire, 1595–1652”
Autorka bada związki między Anglią a Niderlandami w okresie rozwoju europejskich imperiów kolonialnych. Analizuje handel, inwestycje, konflikty zbrojne i znaczenie religii w polityce obu państw. Jej badania wskazują, że angielska ekspansja kolonialna była w znacznym stopniu powiązana z kapitałem niderlandzkim, a interesy obu stron często się przenikały.
Du Fei, „Local Women and Global Histories in Early Modern India: Gendering Economic Life, Law, and Islam”
Książka dotyczy miejsca kobiet w życiu gospodarczym i prawnym Indii w epoce nowożytnej. Autorka wykorzystuje źródła w kilku językach, między innymi perskim, arabskim, urdu, niderlandzkim i francuskim. Bada, jak gospodarstwa domowe uczestniczyły w szerszych sieciach handlowych oraz jakie możliwości działania miały kobiety w społeczeństwie kształtowanym przez lokalne prawo, religię i zwyczaje.
Uyen T. Nguyen, „Communist Takeovers and the Making of Socialist Cities in North Vietnam, 1949–1958”
Uyen T. Nguyen opisuje przemiany miast północnego Wietnamu w okresie przejmowania władzy przez komunistów. Szczególną uwagę poświęca wydarzeniom po 1954 roku, kiedy zakończyła się francuska wojna kolonialna, a kraj został tymczasowo podzielony. Na podstawie archiwów i relacji świadków bada zmiany w administracji, gospodarce i codziennym życiu mieszkańców.
Valeria Mantilla Morales, „Navigating Amphibious Lives along the Magdalena River: Histories of Free People of Colour in Colombia, 1560–1860”
Badania dotyczą społeczności zamieszkujących okolice rzeki Magdalena w Kolumbii między XVI a XIX wiekiem. Autorka skupia się na życiu wolnej ludności niebiałej, jej pracy, podróżach i relacjach z otaczającym środowiskiem. Analizuje między innymi znaczenie transportu rzecznego i rolę przewoźników w gospodarce kolonialnej.
Zhaoshen Wang, „Ming Nostalgia in East Asia: Commemorating Chongzhen, 1644 to the Present”
W 1644 roku upadła chińska dynastia Ming, a jej ostatni cesarz Chongzhen popełnił samobójstwo. Zhaoshen Wang bada, jak przez kolejne stulecia pamiętano o tych wydarzeniach w różnych częściach Azji Wschodniej. Książka obejmuje zarówno dawne praktyki upamiętniania, jak i współczesne spory o dziedzictwo dynastii Ming.
Dávid Bartha, „The Birth of Modern Animal Ethics: Minding Animals in Eighteenth-Century Philosophy”
Autor przedstawia historię filozoficznych dyskusji o zwierzętach w XVIII-wiecznej Wielkiej Brytanii i Irlandii. Bada, jak ówcześni myśliciele rozważali kwestie zwierzęcego cierpienia, świadomości i duszy oraz obowiązków moralnych człowieka. Książka pokazuje, że współczesne rozważania o prawach i dobrostanie zwierząt mają dłuższą historię, niż często się przyjmuje.
Pozostałe nagrodzone projekty
Alexandra V. D. Pierre, „Decolonising Marine Conservation: Beyond the Blue Fence in Haiti, Cuba, and Guadeloupe”
Autorka porównuje sposoby ochrony środowiska morskiego na Haiti, Kubie i Gwadelupie. Analizuje konflikty między instytucjami zajmującymi się ochroną przyrody a lokalnymi społecznościami, których życie i praca zależą od dostępu do morza.
Eleanor Conole, „Neuroepigenetics: How We Live Shapes How We Age”
Książka dotyczy związków między genami, doświadczeniami życiowymi i starzeniem się mózgu. Autorka omawia badania nad epigenetyką, czyli zmianami wpływającymi na aktywność genów bez zmiany samej sekwencji DNA, oraz ich możliwym znaczeniem dla zdrowia i funkcjonowania człowieka.
Mubashir Hameed, „The Test of Wealth in Islam: Economic Life in Malabar”
Autor bada codzienne życie gospodarcze muzułmańskich społeczności regionu Malabar w południowych Indiach. Interesuje go wpływ przekonań religijnych na podejmowanie decyzji dotyczących pracy, zarobków, wydatków i wzajemnych zobowiązań.
Zhifeng Chen, „The Crisis of Social Reproduction on the Sino-Tibetan Frontier: Education, Marriage, and Elder Care under Financialisation”
Projekt opiera się na osiemnastu miesiącach badań terenowych w północno-zachodnich Chinach. Autor analizuje wpływ zadłużenia, rosnących kosztów edukacji, małżeństwa i opieki nad starszymi osobami na życie rodzinne na obszarach wiejskich.
Co oznacza wydanie książki w otwartym dostępie?
Otwarty dostęp (open access), pozwala czytać publikacje naukowe bez opłacania dostępu. W przypadku monografii oznacza to udostępnienie pełnej książki w Internecie, a nie jedynie jej opisu, streszczenia czy fragmentu.
Tradycyjnie wiele książek akademickich trafia przede wszystkim do bibliotek uniwersyteckich. Dostęp do wydań elektronicznych może wymagać wykupienia publikacji albo korzystania z subskrypcji opłacanej przez uczelnię. Osoby spoza środowiska akademickiego nie zawsze mogą z nich korzystać.
W modelu otwartego dostępu ograniczenie związane z opłatą za czytanie zostaje zniesione. Koszty przygotowania i wydania publikacji nadal jednak istnieją. Zależnie od przyjętego rozwiązania mogą być pokrywane przez instytucje naukowe, fundatorów badań lub inne źródła finansowania.
Laureaci First Book Prize mają zagwarantowane zwolnienie z całej opłaty za publikację w otwartym dostępie. Ich monografie będą dostępne na platformie Oxford Academic, a wydawnictwo przygotuje również tradycyjne wydania w twardej oprawie.
Oxford University Press rozwija publikacje w otwartym dostępie od 2012 roku. W czerwcu 2026 roku poinformowało o udostępnieniu pięćsetnej monografii w tym modelu na platformie Oxford Academic. Wydawnictwo udostępnia zarówno nowe książki, jak i wybrane starsze publikacje, które wcześniej były sprzedawane w tradycyjny sposób.
Kto może otrzymać First Book Prize?
Konkurs jest przeznaczony dla początkujących badaczy nauk humanistycznych i społecznych. O nagrodę mogą ubiegać się osoby znajdujące się w okresie sześciu lat od uzyskania doktoratu lub pierwszego zatrudnienia akademickiego, przy czym przyjmuje się późniejszą z tych dat. Regulamin pozwala uwzględnić przerwy w karierze.
Podstawowym warunkiem jest przygotowywanie pierwszej samodzielnej książki naukowej. Osoby, których wcześniejsza monografia została już opublikowana, jest objęta umową wydawniczą albo znajduje się w procedurze oceny u wydawcy, nie kwalifikują się do konkursu.
Kandydaci składają formularz, projekt książki i dwa przygotowane rozdziały. Jeżeli publikacja powstaje na podstawie doktoratu, przesłane fragmenty powinny być już opracowane jako rozdziały przyszłej książki.
Ocena przebiega w trzech etapach. Najpierw zgłoszenia analizują redaktorzy wydawnictwa i komisja konkursowa. Następnie wybrane projekty trafiają do zewnętrznych recenzentów specjalizujących się w danej dziedzinie. Ostateczną decyzję podejmuje komisja, a projekty podlegają jeszcze zatwierdzeniu w procedurze wydawniczej OUP.
Jury bierze pod uwagę jakość i oryginalność badań, wykorzystanie metod z różnych dyscyplin oraz znaczenie poruszanych problemów społecznych.
W tegorocznej edycji komisji przewodniczył Cyrus Schayegh, profesor historii międzynarodowej i polityki w Geneva Graduate Institute.
Kiedy ukażą się nagrodzone książki?
Oxford University Press nie podało jeszcze terminów premier dziesięciu książek wyróżnionych w 2026 roku. Informacje o kolejnych etapach ich przygotowania i planowanych datach publikacji będą pojawiały się na stronie konkursu. Nabór do trzeciej edycji First Book Prize rozpocznie się 1 stycznia 2027 roku.
Wcześniej, 12 listopada 2026 roku, wydawnictwo organizuje internetowe spotkanie poświęcone recenzowaniu książek naukowych. Wydarzenie ma pomóc początkującym autorom zrozumieć proces oceny tekstu przez specjalistów przed przyjęciem go do publikacji.
Źródła
- Oxford University Press, „First Book Prize 2026 winners announced”, 14 października 2026
- Oxford Academic, First Book Prize, laureaci, opisy książek i regulamin
- Oxford University Press, ogłoszenie pierwszej edycji, 15 stycznia 2025
- Oxford University Press, laureaci pierwszej edycji, 21 października 2025
- Oxford University Press, „Publishing our 500th open access book”, 19 czerwca 2026
- Oxford Academic, laureaci First Book Prize 2025
- Oxford University Press, webinar o recenzowaniu książek, 12 listopada 2026
Czytaj także: książki historyczne za darmo – legalne ebooki · nagroda ACADEMIA dla książek naukowych.



