10 min czytania
Przyznawane od 1959 roku Nagrody Historyczne POLITYKI są najstarszym polskim konkursem książkowym poświęconym historii najnowszej Polski. Obejmują prace naukowe i popularnonaukowe, źródła, pamiętniki i wspomnienia oraz debiuty. Od 2025 roku noszą imię swojego pomysłodawcy i wieloletniego przewodniczącego jury, Mariana Turskiego. Na tej stronie zbieramy zasady konkursu, kategorie, laureatów oraz archiwum kolejnych edycji.
Nagrody Historyczne POLITYKI – najważniejsze informacje
Nagrody Historyczne POLITYKI im. Mariana Turskiego przyznaje redakcja tygodnika „Polityka” autorom książek dotyczących najnowszej historii Polski. Pierwsze nagrody wręczono w 1959 roku za publikacje wydane w 1958 roku. Sam pomysł konkursu powstał wcześniej: „Polityka” zapowiedziała jego ustanowienie już w 1958 roku. Marian Turski po latach wiązał narodziny nagród z atmosferą polskiego Października i zwiększeniem swobody badań historycznych.
Od 2025 roku pełna nazwa brzmi: Nagrody Historyczne POLITYKI im. Mariana Turskiego. Nazwę zmieniono po śmierci Mariana Turskiego, który był pomysłodawcą konkursu i przewodniczył jego jury od pierwszej edycji.
→ Nagrody Historyczne POLITYKI 2026 – nominowani i laureaci
→ Nagrody dla książek historycznych w Polsce
Jakie książki mogą otrzymać Nagrodę Historyczną POLITYKI?
Zakres konkursu jest znacznie węższy niż całego rynku książki historycznej. Obecny regulamin obejmuje publikacje dotyczące najnowszej historii Polski od 1914 roku. Książka musi być opublikowana w języku polskim, ale dopuszczane są również przekłady książek autorów zagranicznych. Nagrody przyznawane w danym roku dotyczą książek mających w metryce rok poprzedni.
Kategorie Nagród Historycznych POLITYKI
Obecnie konkurs obejmuje pięć podstawowych kategorii.
Prace naukowe
Kategoria dla monografii i innych opracowań naukowych dotyczących historii Polski od 1914 roku.
W 2026 roku zwyciężyła Karolina Panz za książkę Chciałabym opowiedzieć, jak zginęło miasto… Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu, wydaną przez Centrum Badań nad Zagładą Żydów.
Prace popularnonaukowe
Osobno oceniane są książki historyczne przeznaczone dla szerszego odbiorcy.
W 2026 roku laureatką została Antonina Tosiek za Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet, wydane przez Wydawnictwo Czarne. Rozdzielenie książki naukowej i popularnonaukowej ma znaczenie również dla obserwacji rynku. Obie mogą dotyczyć dokładnie tego samego okresu czy problemu, ale powstają dla innego odbiorcy i według innych zasad.
Wydawnictwa źródłowe
Kategoria obejmuje publikowane zbiory dokumentów i inne opracowane materiały źródłowe. W 2026 roku nagrodzono publikację Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich, przygotowaną przez Tadeusza Pawła Rutkowskiego i wydaną przez Instytut Pileckiego.
Pamiętniki, relacje i wspomnienia
To jedna z charakterystycznych kategorii konkursu. Źródło osobiste nie jest tutaj oceniane jako wydawnictwo źródłowe razem z dokumentacją urzędową, ale otrzymuje własne miejsce. W 2026 roku nagrodę otrzymała książka Duma i wstyd. O historii i potrzebie pamiętania. Tomasz Szarota w rozmowie z Emilem Maratem i Michałem Wójcikiem.
Debiuty
Nagroda trafia do autora debiutującego w dziedzinie prac naukowych lub popularnonaukowych.
W 2026 roku laureatką została Izabela Mrzygłód za monografię Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym.
Jury może ponadto przyznać Nagrodę Specjalną.
Czy Nagrody Historyczne POLITYKI zawsze miały pięć kategorii?
Nie. Formuła konkursu zmieniała się w ciągu kilkudziesięciu lat. Jeszcze w regulaminie z 2010 roku podstawą były trzy działy: prace naukowe i popularnonaukowe oceniane razem, wydawnictwa źródłowe oraz pamiętniki, relacje i wspomnienia. Debiut mógł być przyznawany dodatkowo.
W obecnej formule prace naukowe i popularnonaukowe zostały rozdzielone, a debiut funkcjonuje jako jedna z pięciu głównych kategorii.
Historia Nagród Historycznych POLITYKI
Geneza konkursu sięga 1958 roku, a pierwszego wyboru dokonano w roku następnym. Pierwsza edycja dotyczyła książek z 1958 roku. W dziale prac naukowych i popularnonaukowych pierwszą nagrodę otrzymał Henryk Jabłoński za Politykę Polskiej Partii Socjalistycznej w czasie wojny 1914–1918, a drugą pośmiertnie Jerzy Kirchmayer za Powstanie Warszawskie. W kategorii pamiętników, relacji i wspomnień pierwszą nagrodę otrzymał Zygmunt Klukowski za Dziennik z lat okupacji.
Od początku konkurs miał koncentrować się na historii najnowszej Polski. Nie był więc próbą wskazania najlepszej książki dotyczącej dowolnego okresu – od starożytności po XX wiek. Przez kolejne dziesięciolecia wśród laureatów znaleźli się m.in. Władysław Bartoszewski, Franciszek Ryszka, Janusz Tazbir, Jacek Kuroń, Andrzej Paczkowski, Andrzej Garlicki, Mieczysław Rakowski i Jerzy Eisler.
Historia nagrody nie była całkowicie nieprzerwana. W okresie PRL dochodziło również do jej zawieszania – zarówno w związku z próbami ingerencji władz w decyzje jury, jak i w warunkach stanu wojennego.
Marian Turski i Nagrody Historyczne POLITYKI
Trudno oddzielić historię konkursu od Mariana Turskiego. Był jego pomysłodawcą, przez dziesięciolecia prowadził dział historyczny „Polityki” i od pierwszej edycji przewodniczył jury. Jeszcze w 2019 roku, przy okazji 60-lecia nagrody, sam opisywał jej genezę i zmiany zachodzące w polskiej historiografii. Marian Turski zmarł 18 lutego 2025 roku.
Podczas gali 6 maja 2025 roku redakcja poinformowała, że od tej edycji konkurs będzie nosił jego imię. Zmieniono również identyfikację nagrody: w logo znalazł się jego wizerunek, a do dyplomów dołączono medale z podobizną Turskiego. Edycja rozstrzygnięta w maju 2026 roku była pierwszą przeprowadzoną całkowicie bez jego udziału. Przewodniczącym jury został Wiesław Władyka.
Laureaci Nagród Historycznych POLITYKI 2026
W 67. edycji oceniano ponad 200 książek wydanych w 2025 roku. Jury wybrało pięciu laureatów głównych kategorii:
Prace naukowe
Karolina Panz – Chciałabym opowiedzieć, jak zginęło miasto… Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu
Centrum Badań nad Zagładą Żydów
Prace popularnonaukowe
Antonina Tosiek – Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet
Wydawnictwo Czarne
Wydawnictwa źródłowe
Tadeusz Paweł Rutkowski – Władze RP na uchodźstwie wobec Żydów obywateli polskich w ZSRS i na Bliskim Wschodzie (1941–1945) w świetle dokumentów polskich
Instytut Pileckiego
Pamiętniki, relacje, wspomnienia
Tomasz Szarota w rozmowie z Emilem Maratem i Michałem Wójcikiem – Duma i wstyd. O historii i potrzebie pamiętania
Agora
Debiut
Izabela Mrzygłód – Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym
Wydawnictwo Naukowe UMK / Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
Pełne nominacje, informacje o książkach i analizę tej edycji zbieramy osobno:
→ Nagrody Historyczne POLITYKI 2026 – nominowani i laureaci
Nagrody specjalne 2026
W 2026 roku nagród specjalnych nie wręczono razem z głównymi wyróżnieniami w maju. Ich ogłoszenie przesunięto na 25 czerwca, kiedy w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN obchodzono setną rocznicę urodzin Mariana Turskiego. Specjalne Nagrody Historyczne POLITYKI otrzymali Hanna Krall oraz autorzy Leksykonu getta łódzkiego – Adam Sitarek i Ewa Wiatr.
Kto wybiera laureatów?
W 2026 roku jury tworzyli:
- Barbara Klich-Kluczewska;
- Jerzy Kochanowski;
- Dariusz Stola;
- Bożena Szaynok;
- Wiesław Władyka – przewodniczący;
- Marcin Zaremba.
Jedną z charakterystycznych zasad pracy kapituły pozostawionych przez Mariana Turskiego było dążenie do rozstrzygnięcia w drodze dyskusji. W 2026 roku Wiesław Władyka przypominał podczas gali zasadę debatowania „do skutku”, zamiast prostego głosowania nad tytułami. Skład jury może się w przyszłości zmieniać.
Jak zgłosić książkę do Nagród Historycznych POLITYKI?
Zgłoszeń mogą dokonywać nie tylko wydawnictwa. Regulamin dopuszcza również uczelnie, instytucje naukowe, autorów i czytelników. W edycji rozstrzygniętej w 2026 roku przyjmowano publikacje z datą wydania 2025. Zgłoszenia trwały do 30 stycznia 2026 roku. Organizator wymagał podania podstawowych danych książki i przesłania jej egzemplarzy do redakcji. Przy monografiach naukowych proszono również o recenzję naukową.
Terminy, liczba wymaganych egzemplarzy i inne szczegóły mogą zmieniać się między latami. Dlatego aktualne zasady trafiają na stronę odpowiedniego rocznika, a nie są na stałe wpisywane do głównego evergreenu.
Ile wynosi Nagroda Historyczna POLITYKI?
W edycjach 2025 i 2026 nagrody w podstawowych kategoriach wynosiły 10 tys. zł brutto, natomiast nagroda za debiut – 7 tys. zł brutto. Pieniądze otrzymuje autor lub autorzy nagrodzonej publikacji, nie wydawca.
Wysokość nagrody może ulec zmianie, dlatego aktualną kwotę zawsze sprawdzamy również przy konkretnej edycji.
Nagrody Historyczne POLITYKI a KLIO – czym się różnią?
Oba konkursy należą do najważniejszych nagród związanych z polską książką historyczną, ale ich zakres jest inny.
Nagrody Historyczne POLITYKI koncentrują się na najnowszej historii Polski od 1914 roku. Książki naukowe, popularnonaukowe, źródła, pamiętniki i debiuty oceniane są w osobnych kategoriach.
Nagroda KLIO nie jest ograniczona do historii Polski po 1914 roku. Może więc obejmować publikacje dotyczące średniowiecza, starożytności, historii innych państw czy okresów znacznie wcześniejszych. Ma też kategorię wydawniczą oraz regionalia/varsaviana. Książka dotycząca II wojny światowej może spełniać kryteria obu konkursów. Monografia średniowiecznego Śląska może znaleźć się w KLIO, ale nie w Nagrodach Historycznych POLITYKI.
→ Nagroda KLIO – laureaci, kategorie i wszystkie edycje
Nagrody Historyczne POLITYKI a Nagroda Moczarskiego
Zakres obu konkursów jest częściowo podobny, ponieważ oba dotyczą najnowszej historii Polski. Nagroda Moczarskiego obejmuje jednak książki dotyczące historii Polski od 1918 roku do współczesności i wskazuje jedną zwycięską publikację spośród finałowej piątki. POLITYKA rozpoczyna zakres od 1914 roku i przyznaje kilka równoległych nagród w różnych typach publikacji. Dlatego ta sama książka może znaleźć się w obu konkursach, ale sam sposób selekcji i konstrukcja nagród są inne.
→ Nagroda Moczarskiego – nominowani, laureaci i wszystkie edycje
Nagrody Historyczne POLITYKI – wszystkie edycje
2026 – 67. edycja
Nagrodzono książki wydane w 2025 roku. Wyniki głównych kategorii ogłoszono 12 maja 2026 roku.
→ Nagrody Historyczne POLITYKI 2026
2025 – 66. edycja
Nagrodzono książki z 2024 roku. Była to pierwsza edycja, podczas której konkurs oficjalnie otrzymał imię Mariana Turskiego.
→ Nagrody Historyczne POLITYKI 2025
→ Nagrody Historyczne POLITYKI 2024
→ Nagrody Historyczne POLITYKI 2023
Poprzednie edycje
Archiwum będzie sukcesywnie uzupełniane aż do pierwszego rozstrzygnięcia w 1959 roku.
Co pokazują Nagrody Historyczne POLITYKI o rynku książki?
Ze względu na długą historię konkursu jego archiwum może służyć do czegoś więcej niż sprawdzania laureatów. Pozwala obserwować, jak zmieniała się polska historiografia najnowsza, jakie tematy pojawiały się w kolejnych dekadach, które źródła publikowano, kiedy rozwijały się nowe kierunki badań i jak zmieniała się książka popularnonaukowa.
W samej edycji 2026 jury zwracało uwagę m.in. na rozwój historii społecznej, badań dotyczących kobiet, historii regionalnej, tematyki żydowskiej i Ziem Zachodnich oraz coraz większy udział autorów wywodzących się nie tylko z historii, ale także socjologii, antropologii, polonistyki i dziennikarstwa.
Najczęściej zadawane pytania
Od kiedy przyznawane są Nagrody Historyczne POLITYKI?
Po raz pierwszy przyznano je w 1959 roku za książki wydane w 1958 roku.
Kto stworzył Nagrody Historyczne POLITYKI?
Pomysłodawcą konkursu był Marian Turski, wieloletni redaktor „Polityki” i przewodniczący jury od pierwszej edycji. Od 2025 roku nagrody noszą jego imię.
Jakiego okresu historycznego dotyczą nagradzane książki?
Obecny regulamin obejmuje książki dotyczące najnowszej historii Polski od 1914 roku.
Jakie są kategorie Nagród Historycznych POLITYKI?
Obecnie są to: prace naukowe, prace popularnonaukowe, wydawnictwa źródłowe, pamiętniki, relacje i wspomnienia oraz debiuty w pracach naukowych i popularnonaukowych. Jury może również przyznać Nagrodę Specjalną.
Czy książka zagranicznego autora może otrzymać nagrodę?
Tak. Dopuszczane są książki autorów zagranicznych przetłumaczone na język polski, jeśli spełniają pozostałe warunki konkursu.
Czy wznowienie może zostać zgłoszone?
Nie. Obecne zasady wyłączają wznowienia i reedycje.
Dlaczego Nagrody Historyczne POLITYKI 2026 dotyczą książek z 2025 roku?
Konkurs ocenia publikacje z rokiem wydania poprzedzającym rok przyznania nagród. Dlatego gala w 2026 roku dotyczy książek opublikowanych w 2025 roku.
Kto otrzymał Nagrody Historyczne POLITYKI w 2026 roku?
Laureatami głównych kategorii zostali Karolina Panz, Antonina Tosiek, Tadeusz Paweł Rutkowski, Tomasz Szarota wraz z Emilem Maratem i Michałem Wójcikiem oraz Izabela Mrzygłód.