10 min czytania
Książki naukowe i popularnonaukowe, wydawnictwa źródłowe, pamiętniki, relacje i wspomnienia dotyczące Polski w XX wieku – Książka Historyczna Roku o Nagrodę im. Oskara Haleckiego przez kilkanaście edycji należała do najważniejszych konkursów poświęconych najnowszej historii Polski. Powstała w 2008 roku, a jej laureatów wybierało zarówno jury, jak i czytelnicy. Tutaj znajdziesz historię konkursu, kategorie, nominowane książki, laureatów i archiwum wszystkich edycji.
Książka Historyczna Roku – najważniejsze informacje
Konkurs „Książka Historyczna Roku” o Nagrodę im. Oskara Haleckiego został ustanowiony w 2008 roku. Jego celem była popularyzacja dziejów Polski w XX wieku oraz promocja czytelnictwa książek historycznych. Pierwszymi organizatorami były Instytut Pamięci Narodowej, Telewizja Polska i Polskie Radio. W późniejszych edycjach do grona organizatorów należało również Narodowe Centrum Kultury. Konkurs wyróżniał publikacje dotyczące przede wszystkim historii Polski i Polaków w XX wieku. W ostatnich edycjach obejmował cztery kategorie:
- najlepszą książkę naukową;
- najlepszą książkę popularnonaukową;
- najlepsze wydawnictwo źródłowe;
- najlepsze wspomnienia dotyczące historii Polski i Polaków w XX wieku.
W dwóch pierwszych kategoriach obok werdyktu jury funkcjonowało również głosowanie czytelników. Dzięki temu jeden konkurs dawał dwa różne obrazy rynku: wybór specjalistów i wybór publiczności.
→ Nagrody dla książek historycznych w Polsce
Jakich książek dotyczyła Nagroda im. Oskara Haleckiego?
Zakres konkursu był zdecydowanie węższy niż całej książki historycznej. Nie oceniano publikacji dotyczących wszystkich epok. Podstawowym polem zainteresowania była historia Polski i Polaków w XX wieku. W kolejnych edycjach pojawiały się więc książki dotyczące m.in. II Rzeczypospolitej, II wojny światowej, okupacji, Polskiego Państwa Podziemnego, Zagłady, stosunków polsko-sowieckich, PRL, aparatu bezpieczeństwa, Kościoła, emigracji, opozycji i przemian politycznych XX wieku.
W ostatniej, 14. edycji dopuszczono książki opublikowane po polsku po raz pierwszy między 1 stycznia 2022 a 28 lipca 2023 roku.
Nie oznaczało to jednak, że wszystkie publikacje musiały mieć formę klasycznej monografii historycznej. Osobne miejsce otrzymywały źródła i wspomnienia, a książka popularnonaukowa była oceniana niezależnie od opracowania naukowego.
Kategorie konkursu Książka Historyczna Roku
Najlepsza książka naukowa
Kategoria obejmowała prace naukowe dotyczące dziejów Polski i Polaków w XX wieku.
W ostatniej edycji jury przyznało nagrodę Pawłowi Skibińskiemu za książkę Kościół wobec totalitaryzmów (1917–1989). Światowy katolicyzm i doświadczenie Polaków.
Czytelnicy dokonywali własnego wyboru spośród nominowanych książek naukowych. W 2023 roku ich głosy zdobyła książka Jarosława Molendy Alfred Szklarski – Sprzedawca marzeń. Pierwsza biografia twórcy przygód Tomka Wilmowskiego.
Najlepsza książka popularnonaukowa
Osobno oceniano publikacje przeznaczone dla szerszego odbiorcy.
W 2023 roku jury wyróżniło Piotra Nowaka za Filozofów (w trzech słowach).
Nagrodę czytelników otrzymali natomiast Wojciech Königsberg i Bartłomiej Szyprowski za książkę Zlikwidować! Agenci Gestapo i NKWD w szeregach polskiego podziemia.
Rozdzielenie werdyktu jury i publiczności pozwalało obserwować, czy książki uznawane za najważniejsze przez ekspertów odpowiadały wyborom czytelników.
Najlepsze wydawnictwo źródłowe
Kategoria dotyczyła publikacji materiałów źródłowych opracowanych zgodnie ze standardami naukowymi, m.in. ze wstępem i aparatem przypisów.
W 2023 roku nagrodę otrzymała publikacja Gdy nieme groby przemawiają… Spuścizna katyńska, przygotowana przez Danutę Jastrzębską-Golonkę, Ewę Kowalską, Ewę Dulną-Rak i Katarzynę Ziębik.
Najlepsze wspomnienia
Ostatnią kategorię przeznaczono dla dzienników, relacji, wywiadów i innych publikacji wspomnieniowych dotyczących Polski i Polaków w XX wieku.
Nie musiały one spełniać rygorów właściwych książkom naukowym.
W 2023 roku zwyciężyła publikacja Pawła Samusia Walery Sławek. Wspomnienia zebrane.
Jury i czytelnicy – dwa sposoby wyboru Książki Historycznej Roku
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech konkursu było połączenie nagrody eksperckiej z plebiscytem czytelników.
Jury najpierw wybierało książki zakwalifikowane do dalszych etapów, a następnie nominowanych. W kategorii książki naukowej i popularnonaukowej czytelnicy mogli równolegle głosować przez internet.
W 14. edycji zgłoszono 104 publikacje, a do internetowego głosowania wybrano po dziesięć książek naukowych i popularnonaukowych.
Kategorie źródłowa i wspomnieniowa pozostawały w gestii jury.
Dla archiwum rynku książki historycznej jest to cenna informacja. Można porównać książkę wybraną przez badaczy i publicystów z tytułem, po który najchętniej opowiedzieli się czytelnicy.
Kiedy powstał konkurs Książka Historyczna Roku?
Pierwsza edycja odbyła się w 2008 roku.
IPN przedstawiał wówczas Książkę Historyczną Roku jako nową nagrodę ustanowioną wspólnie z Telewizją Polską i Polskim Radiem.
Pierwszych laureatów ogłoszono 30 sierpnia 2008 roku podczas gali w Belwederze.
Wśród nagrodzonych znalazły się:
Rafał Wnuk i zespół autorów – Atlas polskiego podziemia niepodległościowego w latach 1944–1956;
Ryszard Terlecki – Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990;
Marek Grajek – Enigma – bliżej prawdy.
Konkurs stał się następnie wydarzeniem cyklicznym i był rozwijany o kolejne kategorie oraz głosowanie czytelników.
Dlaczego patronem nagrody został Oskar Halecki?
Oskar Halecki (1891–1973) należał do najważniejszych polskich historyków XX wieku działających również w międzynarodowym środowisku naukowym. Zajmował się m.in. dziejami unii jagiellońskiej, historią Europy Środkowo-Wschodniej i historią Kościoła. Brał udział jako ekspert w polskiej delegacji na konferencję pokojową po I wojnie światowej. Po 1939 roku pozostał na emigracji i rozwijał polską działalność naukową poza krajem.
Jego koncepcje dotyczące Europy Środkowo-Wschodniej należą do najbardziej znanych elementów dorobku historyka. Halecki próbował wyznaczyć miejsce tego regionu w historii kontynentu i przeciwstawiał się traktowaniu dziejów Europy wyłącznie z perspektywy Zachodu i Rosji.
Ze względu na antykomunistyczną postawę jego powojenne prace nie były przed 1989 rokiem publikowane w Polsce, a wcześniejszych książek nie wznawiano. IPN ustanowił nagrodę jego imienia w 2008 roku.
Książka Historyczna Roku a Nagrody Historyczne POLITYKI – czym się różnią?
Zakres obu konkursów częściowo się pokrywał, ponieważ dotyczyły przede wszystkim historii najnowszej Polski. Nagrody Historyczne POLITYKI obejmują obecnie dzieje Polski od 1914 roku i rozdzielają publikacje naukowe, popularnonaukowe, źródła, wspomnienia oraz debiuty.
Książka Historyczna Roku koncentrowała się na XX wieku. Miała również charakterystyczny element plebiscytowy: w dwóch głównych kategoriach własnych laureatów wybierali czytelnicy.
→ Nagrody Historyczne POLITYKI im. Mariana Turskiego
Książka Historyczna Roku a Nagroda Moczarskiego
Tutaj podobieństwo było również duże. Nagroda Moczarskiego dotyczy historii Polski od 1918 roku do współczesności i prowadzi do finałowej piątki oraz jednego głównego laureata.Książka Historyczna Roku obejmowała XX wiek, ale zamiast jednego zwycięzcy miała kilka kategorii, a część wyników zależała od głosowania czytelników.
→ Nagroda Moczarskiego – laureaci i wszystkie edycje
Książka Historyczna Roku a KLIO
Różnica jest jeszcze większa w przypadku Nagrody KLIO. KLIO nie ogranicza się do XX wieku ani nawet do historii Polski. Może wyróżniać publikacje dotyczące starożytności, średniowiecza, epoki nowożytnej, historii powszechnej czy historii regionalnej. Książka Historyczna Roku była natomiast konkursem profilowanym pod najnowsze dzieje Polski.
→ Nagroda KLIO – laureaci, kategorie i wszystkie edycje
Co wydarzyło się z konkursem w 2019 roku?
12. edycja w 2019 roku została unieważniona. Bezpośrednim tłem decyzji był spór związany z usunięciem z konkursu książki Piotra Zychowicza Wołyń zdradzony, czyli jak dowództwo AK porzuciło Polaków na pastwę UPA. Po tej decyzji z jury zrezygnowali Antoni Dudek i Sławomir Cenckiewicz. Organizatorzy – TVP, Polskie Radio, IPN i NCK – poinformowali następnie o unieważnieniu całej edycji, powołując się na potrzebę ochrony wiarygodności i prestiżu nagrody. Z 2019 nie ma laureatów Książki Historycznej Roku.
Konkurs powrócił w 2022 roku
Po przerwie konkurs wznowiono w 2022 roku jako 13. edycję. Organizatorami ponownie były Telewizja Polska, Polskie Radio, Instytut Pamięci Narodowej i Narodowe Centrum Kultury. Ze względu na kilkuletnią przerwę dopuszczono wtedy publikacje wydane między 1 lipca 2019 a 31 grudnia 2021 roku. Do konkursu zgłoszono 127 publikacji.
Wśród laureatów znaleźli się:
Tomasz Sikorski i Adam Wątor – Liga Narodowa w zaborze pruskim i jej działacze – najlepsza książka naukowa;
Wojciech Wencel – Lechoń. Rycerz i faun – najlepsza książka popularnonaukowa;
Piotr Długołęcki – W obliczu Zagłady. Rząd RP na uchodźstwie wobec Żydów 1939–1945 – najlepsze wydawnictwo źródłowe;
Stanisław Grygiel – Żyć znaczy filozofować – najlepsze wspomnienia.
Ostatnia zakończona edycja – Książka Historyczna Roku 2023
14. edycję rozstrzygnięto 27 listopada 2023 roku w Studiu Muzycznym Polskiego Radia im. Agnieszki Osieckiej w Warszawie.
Laureaci jury
Książka naukowa:
Paweł Skibiński – Kościół wobec totalitaryzmów (1917–1989). Światowy katolicyzm i doświadczenie Polaków
Książka popularnonaukowa:
Piotr Nowak – Filozofowie (w trzech słowach)
Wydawnictwo źródłowe:
Danuta Jastrzębska-Golonka, Ewa Kowalska, Ewa Dulna-Rak, Katarzyna Ziębik – Gdy nieme groby przemawiają… Spuścizna katyńska
Wspomnienia:
Paweł Samuś – Walery Sławek. Wspomnienia zebrane.
Nagrody czytelników
Książka naukowa:
Jarosław Molenda – Alfred Szklarski – Sprzedawca marzeń. Pierwsza biografia twórcy przygód Tomka Wilmowskiego
Książka popularnonaukowa:
Wojciech Königsberg, Bartłomiej Szyprowski – Zlikwidować! Agenci Gestapo i NKWD w szeregach polskiego podziemia.
Jury przyznało również cztery honorowe wyróżnienia.
→ Książka Historyczna Roku 2023 – nominowani i laureaci
Czy odbywa się Książka Historyczna Roku 2026?
Organizatorzy nie opublikowali żadnego materiału wskazującego na działalność Nagrody.
Książka Historyczna Roku – wszystkie edycje
2008 – I edycja
2009 – II edycja
2010 – III edycja
2011 – IV edycja
2012 – V edycja
2013 – VI edycja
2014 – VII edycja
2015 – VIII edycja
2016 – IX edycja
2017 – X edycja
2018 – XI edycja
2019 – XII edycja – unieważniona
2022 – XIII edycja
2023 – XIV edycja
Po unieważnieniu konkursu w 2019 roku nie przeprowadzono edycji w 2020 i 2021 roku. Konkurs wrócił w 2022 roku jako edycja trzynasta.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest Książka Historyczna Roku?
To konkurs o Nagrodę im. Oskara Haleckiego, ustanowiony w 2008 roku dla książek poświęconych przede wszystkim dziejom Polski i Polaków w XX wieku. Jego celem była popularyzacja historii i czytelnictwa książek historycznych.
Od kiedy przyznawana jest Nagroda im. Oskara Haleckiego?
Od 2008 roku.
Kto organizował konkurs?
W ostatnich edycjach organizatorami były Telewizja Polska, Polskie Radio, Instytut Pamięci Narodowej oraz Narodowe Centrum Kultury.
Jakie były kategorie?
W ostatnich edycjach przyznawano nagrody za najlepszą książkę naukową, najlepszą książkę popularnonaukową, najlepsze wydawnictwo źródłowe oraz najlepsze wspomnienia dotyczące historii Polski i Polaków w XX wieku.
Czy czytelnicy również wybierali zwycięzców?
Tak. W kategoriach książki naukowej i popularnonaukowej odbywało się internetowe głosowanie czytelników, niezależne od decyzji jury.
Dlaczego nie było laureatów w 2019 roku?
- edycję unieważniono po sporze dotyczącym wycofania jednej z książek i rezygnacjach członków jury. Organizatorzy poinformowali, że decyzję podjęli w trosce o wiarygodność i prestiż konkursu.
Kiedy konkurs wrócił?
W 2022 roku, jako 13. edycja.
Kiedy odbyła się ostatnia potwierdzona edycja?
W 2023 roku. Była to 14. edycja konkursu.
Czy odbywa się Książka Historyczna Roku 2026?
Na 12 września 2026 roku oficjalne strony IPN i Narodowego Centrum Kultury nie zawierają informacji o nowej edycji. Najnowszą pozostaje 14. edycja rozstrzygnięta w 2023 roku.
Kim był Oskar Halecki?
Oskar Halecki (1891–1973) był polskim historykiem zajmującym się m.in. historią Europy Środkowo-Wschodniej, unią jagiellońską i dziejami Kościoła. Po II wojnie światowej działał na emigracji i należał do najbardziej rozpoznawalnych polskich historyków w międzynarodowym obiegu naukowym.
Tytuł SEO: Książka Historyczna Roku – Nagroda Oskara Haleckiego i laureaci
Meta description: Książka Historyczna Roku – Nagroda im. Oskara Haleckiego od 2008 roku. Sprawdź laureatów, nominacje, kategorie, historię konkursu i wszystkie edycje.
Slug: nagroda-oskara-haleckiego
Fraza główna: Książka Historyczna Roku
Frazy dodatkowe: Nagroda im. Oskara Haleckiego, Książka Historyczna Roku laureaci, Nagroda Oskara Haleckiego laureaci, najlepsza książka historyczna, Książka Historyczna Roku 2023, konkurs Książka Historyczna Roku, książki o historii Polski XX wieku, nagrody historyczne, Oskar Halecki nagroda, najlepsze książki historyczne
Kategoria: Baza
Tagi: Książka Historyczna Roku, Nagroda im. Oskara Haleckiego, Oskar Halecki, książki historyczne, nagrody historyczne, historia Polski, XX wiek, historia najnowsza, Instytut Pamięci Narodowej, Narodowe Centrum Kultury, Polskie Radio, Telewizja Polska, książki naukowe, książki popularnonaukowe, wydawnictwa źródłowe, pamiętniki, wspomnienia, 2008