9 min czytania
Nagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego wyróżnia najlepszą książkę dotyczącą historii Polski od odzyskania niepodległości w 1918 roku do współczesności. Konkurs powstał w 2009 roku, a od 2018 funkcjonuje jako nagroda m.st. Warszawy. Co roku jury wybiera finałową piątkę, a następnie jedną zwycięską książkę. Na tej stronie zbieramy historię nagrody, zasady, nominacje, laureatów oraz archiwum kolejnych edycji.
Nagroda Moczarskiego – najważniejsze informacje
Nagroda została ustanowiona jako konkurs na najlepszą książkę poświęconą najnowszej historii Polski – od 1918 roku do współczesności. Pierwsza edycja odbyła się w 2009 roku. W grudniu 2018 roku Rada m.st. Warszawy ustanowiła Nagrodę Historyczną m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego, która kontynuuje wcześniejszy konkurs. Organizatorem i fundatorem jest m.st. Warszawa. Współorganizatorami są Dom Spotkań z Historią i Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich. Partnerem nagrody jest Biblioteka Narodowa. Każdego roku jury wybiera pięć nominowanych książek, a następnie jednego laureata.
→ Nagrody dla książek historycznych w Polsce
Jakie książki mogą otrzymać Nagrodę Moczarskiego?
Podstawowym kryterium tematycznym jest historia Polski od odzyskania niepodległości w 1918 roku do czasów współczesnych. Konkurs nie ogranicza się do klasycznych monografii akademickich. Do kolejnych edycji zgłaszane są między innymi:
- monografie;
- biografie;
- reportaże historyczne;
- eseje;
- dzienniki;
- pamiętniki;
- wspomnienia.
Organizator podkreśla, że nagroda obejmuje zarówno publikacje naukowe, jak i książki adresowane do szerszego grona czytelników. W 18. edycji zakwalifikowano 105 tytułów reprezentujących szeroki zestaw form.
Dzięki temu w jednym konkursie mogą spotkać się książki powstałe na podstawie wieloletnich badań archiwalnych, biografie, reportaże wykorzystujące warsztat historyczny oraz publikacje oparte na świadectwach i pamięci.
Jakiego okresu dotyczy Nagroda Moczarskiego?
Granica została określona bardzo precyzyjnie: 1918 rok – współczesność.
Nagroda obejmuje więc między innymi książki dotyczące:
- II Rzeczypospolitej;
- II wojny światowej;
- okupacji niemieckiej i sowieckiej;
- Zagłady;
- Polskiego Państwa Podziemnego;
- historii społecznej XX wieku;
- przesiedleń i zmian granic;
- Polski powojennej;
- PRL;
- opozycji demokratycznej;
- transformacji ustrojowej;
- historii Polski po 1989 roku.
Publikacja dotycząca średniowiecza, Rzeczypospolitej Obojga Narodów czy XIX wieku nie spełnia więc podstawowego kryterium konkursu, nawet jeśli jest wybitną książką historyczną.
Jak wybierany jest laureat Nagrody Moczarskiego?
Model konkursu jest prostszy niż w KLIO czy Nagrodach Historycznych POLITYKI. Nie ma kilku równoległych kategorii. Spośród wszystkich zakwalifikowanych publikacji jury wybiera pięć nominowanych książek. Następnie z finałowej piątki wybierany jest jeden laureat Nagrody Moczarskiego. To sprawia, że wynik konkursu można czytać jako wskazanie jednej książki uznanej przez jury za najważniejszą spośród publikacji dotyczących najnowszej historii Polski w danym roczniku wydawniczym.
Ile wynosi Nagroda Moczarskiego?
W obecnej, 18. edycji zwycięzca otrzyma:
50 000 zł oraz statuetkę „Temperówkę Kazimierza Moczarskiego”.
Pozostali czterej nominowani otrzymają po 15 000 zł.
Nagrody finansowe dla całej finałowej piątki są rozwiązaniem stosunkowo nowym. W 2024 roku po raz pierwszy wypłacono pieniądze także autorom pozostałych nominowanych książek – wówczas po 10 tys. zł. W następnej edycji kwotę zwiększono do 15 tys. zł.
Czym jest Temperówka Kazimierza Moczarskiego?
Laureat otrzymuje charakterystyczną statuetkę nazywaną „Temperówką Kazimierza Moczarskiego”.
Jest ona repliką temperówki należącej do patrona nagrody. Statuetkę zaprojektował Jacek Kowalski, rzeźbiarz i wykładowca Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.
Temperówka stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków konkursu – odpowiednikiem statuetki wręczanej w innych nagrodach literackich.
Kim był Kazimierz Moczarski?
Kazimierz Moczarski był prawnikiem, dziennikarzem, społecznikiem i żołnierzem Armii Krajowej.
Po wojnie został uwięziony przez władze komunistyczne. W więzieniach spędził 11 lat. Przez pewien czas dzielił celę z Jürgenem Stroopem, dowódcą niemieckiej akcji likwidacji getta warszawskiego.
Z rozmów prowadzonych ze Stroopem powstała najsłynniejsza książka Moczarskiego – „Rozmowy z katem”.
Połączenie osobistego doświadczenia historii, pracy dokumentacyjnej i próby zrozumienia mechanizmów działania sprawcy sprawiło, że Moczarski stał się patronem konkursu wyróżniającego książki o najnowszej historii Polski.
Historia Nagrody Moczarskiego
Pierwsza Nagroda Historyczna im. Kazimierza Moczarskiego została przyznana w 2009 roku.
W kolejnych latach wśród laureatów znaleźli się autorzy książek dotyczących wojny, okupacji, stosunków narodowościowych, historii społecznej, PRL, polskiego podziemia czy zmian zachodzących na ziemiach polskich po 1945 roku.
Nagrodę zdobywali między innymi:
Timothy Snyder,
Marcin Zaremba,
Alexandra Richie,
Karol Modzelewski,
Olga Linkiewicz,
Jerzy Kochanowski,
Grzegorz Piątek,
Anna Wylegała,
Sławomir Łotysz,
Grzegorz Motyka,
Rafał Wnuk i Sławomir Poleszak.
W 2018 roku Rada m.st. Warszawy formalnie ustanowiła Nagrodę Historyczną m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego. Od tego momentu miasto jest jej organizatorem i fundatorem, a konkurs kontynuuje tradycję rozpoczętą dziewięć lat wcześniej.
Ostatni laureaci Nagrody Moczarskiego
Rafał Wnuk i Sławomir Poleszak
W 17. edycji jury wybrało książkę:
Rafał Wnuk, Sławomir Poleszak, Niezłomni czy realiści? Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu.
Do konkursu zgłoszono 115 książek, z których jury wybrało pięć finałowych tytułów. Zwycięzców ogłoszono 30 listopada w Bibliotece Narodowej w Warszawie.
Grzegorz Motyka
Rok wcześniej laureatem został Grzegorz Motyka za książkę:
Akcja „Wisła” ’47. Komunistyczna czystka etniczna.
W tamtej edycji jury wybierało spośród 100 zgłoszonych publikacji.
Sławomir Łotysz
W 2023 roku nagrodę otrzymał Sławomir Łotysz za:
Pińskie błota. Natura, wiedza i polityka na polskim Polesiu do 1945 roku.
Pełne wyniki poszczególnych lat znajdują się na stronach kolejnych edycji.
Nagroda Moczarskiego – obecna edycja
Obecnie trwa 18. edycja, w której wybierana jest najlepsza książka historyczna wydana w 2025 roku.
Do konkursu zakwalifikowano 105 książek. Wśród nich znalazły się monografie, biografie, eseje, reportaże i wspomnienia.
Jury wybierze pięć nominowanych książek. Nominacje mają zostać ogłoszone w październiku 2026 roku.
Finał odbędzie się 29 listopada 2026 roku w Bibliotece Narodowej w Warszawie.
Laureat otrzyma 50 tys. zł i Temperówkę Kazimierza Moczarskiego, a pozostali nominowani – po 15 tys. zł.
→ Nagroda Moczarskiego 2025 – nominowani i laureat
Kto zasiada w jury Nagrody Moczarskiego?
Jury liczy obecnie 11 osób.
W składzie 18. edycji znajdują się:
- Andrzej Friszke – przewodniczący;
- Antoni Dudek;
- Dobrochna Kałwa;
- Barbara Klich-Kluczewska;
- Jan Kofman;
- Andrzej Krzysztof Kunert;
- Anna Landau-Czajka;
- Anna Machcewicz;
- Tomasz Makowski;
- Małgorzata Szejnert;
- Andrzej Wielowieyski.
Jury łączy historyków specjalizujących się w różnych obszarach najnowszej historii Polski z przedstawicielami innych dziedzin związanych z badaniem i opisywaniem przeszłości.
Skład może zmieniać się między edycjami, dlatego aktualne informacje zamieszczamy również na stronach rocznych.
Jak zgłosić książkę do Nagrody Moczarskiego?
Do konkursu zgłaszane są książki wydane w roku objętym daną edycją.
W 18. edycji, dotyczącej książek z 2025 roku, zgłoszenia przyjmowano do 10 kwietnia 2026 roku. Publikację można było przekazać w wersji elektronicznej lub papierowej.
Dopuszczane są zarówno pierwsze polskie wydania książek polskich autorów, jak i pierwsze polskie wydania przekładów autorów zagranicznych, jeśli dotyczą historii Polski w zakresie objętym konkursem.
Terminy i szczegółowe wymagania mogą zmieniać się między edycjami. Aktualne zasady podajemy dlatego na stronie konkretnego rocznika.
Nagroda Moczarskiego a Nagrody Historyczne POLITYKI – czym się różnią?
Oba konkursy dotyczą najnowszej historii Polski, ale ich konstrukcja jest inna.
Nagroda Moczarskiego obejmuje historię Polski od 1918 roku do współczesności i wskazuje jedną zwycięską książkę spośród pięciu finalistów.
Nagrody Historyczne POLITYKI im. Mariana Turskiego obejmują historię Polski od 1914 roku i przyznawane są równolegle w kilku kategoriach, m.in. za pracę naukową, popularnonaukową, źródła, wspomnienia i debiut.
Ta sama książka może więc znaleźć się w obu konkursach, jeżeli spełnia ich kryteria.
→ Nagrody Historyczne POLITYKI im. Mariana Turskiego
Nagroda Moczarskiego a KLIO – czym się różnią?
KLIO obejmuje znacznie szerszy zakres chronologiczny i geograficzny. Wśród nagrodzonych mogą znaleźć się publikacje dotyczące starożytności, średniowiecza, historii nowożytnej czy dziejów innych państw.
Nagroda Moczarskiego ogranicza się do historii Polski od 1918 roku.
Inna jest również konstrukcja konkursu. KLIO przyznaje kilka nagród w różnych kategoriach. Moczarski prowadzi do finałowej piątki i jednego głównego zwycięzcy.
→ Nagroda KLIO – laureaci, kategorie i wszystkie edycje
Młodzieżowa Nagroda Moczarskiego i Ołówek Kazimierza Moczarskiego
Wokół konkursu działają również Młodzieżowe Kluby Historyczne im. Kazimierza Moczarskiego.
Uczniowie czytają książki związane z konkursem i niezależnie od głównego jury wybierają własnego zwycięzcę. Autor wybranej książki otrzymuje „Ołówek Kazimierza Moczarskiego” – statuetkę zaprojektowaną jako dopełnienie Temperówki.
W ostatnich latach młodzież nagrodziła między innymi:
Bartosza Panka za Zboże rosło jak las. Pamięć o pegeerach oraz
Kalinę Błażejowską za Bezduszni. Zapomniana zagłada chorych.
Ten element konkursu jest szczególnie interesujący, ponieważ pozwala porównać wybory zawodowego jury z recepcją książek przez młodszych czytelników.
Nagroda Moczarskiego – wszystkie edycje
2025 – 18. edycja
Najlepsza książka historyczna wydana w 2025 roku. Do konkursu zakwalifikowano 105 publikacji. Nominacje zostaną ogłoszone w październiku, a finał odbędzie się 29 listopada 2026 roku.
→ Nagroda Moczarskiego 2025
2024 – 17. edycja
Spośród 115 zgłoszonych książek jury wybrało pięć finalistów. Nagrodę otrzymali Rafał Wnuk i Sławomir Poleszak za Niezłomnych czy realistów? Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu.
→ Nagroda Moczarskiego 2024
→ Nagroda Moczarskiego 2023
Starsze edycje
Archiwum będzie uzupełniane aż do pierwszego konkursu z 2009 roku.
Dlaczego warto śledzić nominacje do Nagrody Moczarskiego?
Finałowa piątka stanowi stosunkowo wąską selekcję książek dotyczących najnowszej historii Polski. To odróżnia Moczarskiego od konkursów z wieloma kategoriami i kilkunastoma lub kilkudziesięcioma nagrodzonymi tytułami.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest Nagroda Moczarskiego?
To nagroda za najlepszą książkę dotyczącą historii Polski od 1918 roku do współczesności. Konkurs powstał w 2009 roku, a od 2018 funkcjonuje jako Nagroda Historyczna m.st. Warszawy im. Kazimierza Moczarskiego.
Od kiedy przyznawana jest Nagroda Moczarskiego?
Od 2009 roku.
Kto organizuje Nagrodę Moczarskiego?
Organizatorem i fundatorem jest m.st. Warszawa, a współorganizatorami Dom Spotkań z Historią oraz Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich.
Jakiego okresu dotyczą nominowane książki?
Historii Polski od 1918 roku do współczesności.
Ile książek trafia do finału?
Jury wybiera pięć nominowanych książek, a następnie jednego laureata.
Ile wynosi Nagroda Moczarskiego?
W obecnej edycji laureat otrzyma 50 tys. zł, a każdy z pozostałych czterech finalistów po 15 tys. zł.
Co otrzymuje laureat poza nagrodą pieniężną?
Statuetkę „Temperówkę Kazimierza Moczarskiego”, będącą repliką temperówki patrona nagrody.
Czy zagraniczny autor może otrzymać Nagrodę Moczarskiego?
Tak. Konkurs dopuszcza pierwsze polskie wydania przekładów książek zagranicznych autorów, jeśli publikacja spełnia pozostałe kryteria.
Kto dostał ostatnią Nagrodę Moczarskiego?
W ostatniej zakończonej edycji laureatami zostali Rafał Wnuk i Sławomir Poleszak za książkę Niezłomni czy realiści? Polskie podziemie antykomunistyczne bez patosu.
Kiedy poznamy kolejnego laureata?
Finał 18. edycji odbędzie się 29 listopada 2026 roku w Bibliotece Narodowej w Warszawie.
I tu zmieniamy schemat roczników względem KLIO, Homera i POLITYKI. Oficjalny organizator nazywa obecną edycję „Nagroda Moczarskiego 2025 | 18. edycja”, mimo że nabór, nominacje i finał odbywają się w 2026 roku.
Dlatego zrobiłabym:
/nagroda-moczarskiego/
/nagroda-moczarskiego/2025/
/nagroda-moczarskiego/2024/
/nagroda-moczarskiego/2023/
a nie /nagroda-moczarskiego-2026/. Tu rok oznacza rocznik nagradzanych książek i oficjalną nazwę edycji. Na zbiorczej stronie /nagrody-ksiazki-historyczne-2026/ oczywiście Moczarski 2025 się znajdzie, bo konkurs zostanie rozstrzygnięty w 2026 roku. To jest jedyny sensowny sposób, żeby nie walczyć potem ani z oficjalnym nazewnictwem, ani z intencją wyszukiwania.