11 min czytania
Historia społeczności żydowskich, literatura jidysz, Zagłada, życie religijne, pamięć, kultura i stosunki polsko-żydowskie – Nagroda im. Józefa A. Gierowskiego i Chonego Shmeruka wyróżnia najlepsze naukowe książki poświęcone historii i kulturze Żydów w Polsce. Konkurs powstał w 2018 roku z inicjatywy środowisk judaistycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Na tej stronie zbieramy zasady nagrody, nominowane książki, laureatów oraz archiwum wszystkich edycji.
Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka – najważniejsze informacje
Nagrodę ustanowiono w 2018 roku z inicjatywy środowisk akademickich związanych ze studiami żydowskimi na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, przy wsparciu finansowym Fundacji im. Marcella i Marii Roth ze Stanów Zjednoczonych. Jej pełny zakres określono bardzo precyzyjnie: jest to nagroda za najlepszą naukową publikację książkową w dziedzinie historii i kultury Żydów w Polsce.
Nie jest więc ogólną nagrodą za książkę dotyczącą judaizmu ani konkursem literackim. Obejmuje publikacje naukowe poświęcone Żydom polskim i ich kulturze, historii, literaturze, życiu społecznemu, religijnemu oraz doświadczeniom kolejnych epok.
W 2026 roku odbywa się IX edycja konkursu.
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2026
→ Nagrody dla książek historycznych w Polsce
Jakie książki mogą otrzymać Nagrodę im. Gierowskiego i Shmeruka?
Podstawowe warunki dotyczą zarówno tematu, jak i charakteru publikacji. Nagroda przeznaczona jest dla oryginalnych książek naukowych dotyczących historii i kultury Żydów w Polsce. Zakres tematyczny może obejmować między innymi dzieje społeczności żydowskich na ziemiach polskich, historię religijną, kulturę jidysz i hebrajską, literaturę, życie społeczne i polityczne, stosunki polsko-żydowskie, Zagładę i jej następstwa, historię pamięci czy tożsamość Żydów polskich.
Praktyka kolejnych edycji pokazuje, że jury nie ogranicza się do jednej epoki ani jednej dyscypliny.
Wśród nagrodzonych książek znajdują się opracowania dotyczące:
- średniowiecza;
- XIX i początku XX wieku;
- dwudziestolecia międzywojennego;
- Zagłady;
- pierwszych lat po II wojnie światowej;
- historii literatury i kultury;
- tożsamości polsko-żydowskiej;
- historii społecznej;
- jidyszystyki;
- współczesnej pamięci o żydowskiej przeszłości.
To jeden z powodów, dla których nagroda jest dobrym przewodnikiem po aktualnych polskich badaniach judaistycznych.
Czy jest to nagroda wyłącznie dla historyków?
Nie. Warunkiem jest naukowy charakter książki i jej związek z historią lub kulturą Żydów w Polsce, ale autor nie musi być historykiem. Wśród laureatów znajdują się badacze literatury, judaistyki, historii sztuki, socjologii czy kultury.
Dobrym przykładem jest edycja 2025. Pierwszą nagrodę otrzymała Karolina Koprowska za książkę poświęconą projektom tożsamościowym w literaturze polskiej i żydowskiej, drugą – Joanna Degler, Agnieszka Jagodzińska i Marcin Wodziński za opracowanie literatury autobiograficznej Żydów polskich, a trzecią – Justyna Koszarska-Szulc za analizę problematyki tożsamościowej w twórczości Artura Sandauera. Nagroda pokazuje więc również, jak interdyscyplinarne stały się współczesne badania nad historią i kulturą Żydów polskich.
Kto może zostać zgłoszony do nagrody?
W aktualnej edycji kandydować mogą autorzy związani zawodowo z polskimi instytucjami akademickimi i naukowymi. Prawo rekomendacji mają zarówno osoby fizyczne, jak i instytucje prowadzące działalność odpowiadającą zakresowi konkursu. Organizator wymienia między innymi:
redakcje czasopism, instytucje kulturalne i naukowe, uniwersytety, szkoły wyższe, wydawnictwa oraz towarzystwa naukowe.
Nie jest więc wymagane, aby książkę zgłaszał wyłącznie jej wydawca.
Jak wybierani są laureaci?
Selekcja odbywa się w dwóch etapach. Najpierw członkowie Kapituły zapoznają się ze zgłoszonymi publikacjami. Przed głosowaniem prezentowane są recenzje książek i odbywa się dyskusja.
W pierwszym tajnym głosowaniu wybieranych jest pięć najlepszych książek, których autorzy otrzymują nominacje.
Następnie odbywa się drugie tajne głosowanie. Spośród pięciu nominowanych wybierany jest laureat lub laureaci nagrody. Kapituła może zdecydować o innym podziale środków.
W praktyce często prowadzi to do przyznania pierwszej, drugiej i trzeciej nagrody oraz dyplomów uznania pozostałym nominowanym.
Ile wynosi Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka?
Pula nagrody wynosi obecnie 20 000 zł.
Kapituła może przyznać całą kwotę jednemu laureatowi albo zdecydować o jej podziale między kilka nagrodzonych osób.
Tak było w wielu poprzednich edycjach, kiedy przyznawano pierwszą, drugą i trzecią nagrodę.
Historia nagrody
Pierwsza edycja odbyła się w 2018 roku. Do konkursu zgłoszono wówczas 22 książki. Kapituła wybrała pięć publikacji do drugiego etapu, a ostatecznie zdecydowała o przyznaniu trzech nagród. Pierwszą nagrodę otrzymała Joanna Nalewajko-Kulikov za książkę Mówić we własnym imieniu. Prasa jidyszowa a tworzenie żydowskiej tożsamości narodowej (do 1918 roku). Drugą – Grzegorz Krzywiec za Polskę bez Żydów. Studia z dziejów idei, wyobrażeń i praktyk antysemickich na ziemiach polskich początku XX wieku (1905–1914). Wśród pierwszych nagrodzonych znalazła się również Agnieszka Żółkiewska za książkę Zerwana przeszłość. Powojenne środowisko żydowskiej inteligencji twórczej. Od tego czasu konkurs odbywa się corocznie.
Kim był Józef A. Gierowski?
Józef Andrzej Gierowski był historykiem i rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1981–1987. Odegrał szczególną rolę w rozwoju współczesnych polskich studiów żydowskich. Z jego inicjatywy w 1986 roku na UJ utworzono Międzywydziałowy Zakład Historii i Kultury Żydów w Polsce – pierwszą po II wojnie światowej tego rodzaju jednostkę w polskim uniwersytecie prowadzącą kompleksowe badania nad historią polskich Żydów. Z czasem ośrodek przekształcił się w Katedrę Judaistyki, a następnie w Instytut Judaistyki UJ. Gierowski uczestniczył także w tworzeniu instytucji wspierających badania judaistyczne poza samym uniwersytetem.
Kim był Chone Shmeruk?
Chone Shmeruk był historykiem literatury jidysz i kultury Żydów polskich, związanym z Uniwersytetem Hebrajskim w Jerozolimie. W 1983 roku został pierwszym kierownikiem Centrum Badań nad Historią i Kulturą Żydów Polskich na Uniwersytecie Hebrajskim.
Rok później, podczas pobytu naukowego w Polsce, spotkał Józefa Gierowskiego. Ich współpraca stała się jednym z impulsów rozwoju nowoczesnych badań judaistycznych w Polsce. Shmeruk uczestniczył w powstawaniu ośrodka judaistycznego na UJ, a następnie współpracował również ze środowiskami akademickimi w Lublinie, Łodzi i Warszawie. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmowały badania nad literaturą jidysz.
Dlaczego nagroda nosi imiona dwóch uczonych?
Gierowski i Shmeruk reprezentowali dwa środowiska akademickie – polskie i izraelskie – ale ich współpraca miała wspólny cel: rozwój badań nad historią i kulturą Żydów polskich. Spotkanie w 1984 roku stało się początkiem współpracy, która wspierała rozwój judaistyki jako odrębnego pola badań w Polsce. Organizatorzy nagrody podkreślają również ich wkład w relacje polsko-żydowskie i polsko-izraelskie. Dlatego patroni nie są przypadkowo dobranymi nazwiskami historyków. Historia nagrody bezpośrednio odwołuje się do tradycji badań, które obaj współtworzyli.
Ostatni laureaci – edycja 2025
Ósmą edycję rozstrzygnięto 13 listopada 2025 roku. Oceniano książki dotyczące historii i kultury Żydów w Polsce wydane w 2024 roku. Do finału wybrano pięć tytułów.
I nagroda
Karolina Koprowska
Miejsce urodzenia jako uwikłanie. Projekty tożsamościowe w literaturze polskiej i żydowskiej
Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN.
II nagroda
Joanna Degler, Agnieszka Jagodzińska i Marcin Wodziński
Literatura autobiograficzna Żydów polskich
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
III nagroda
Justyna Koszarska-Szulc
Wierny własnemu rozdarciu. Problematyka tożsamościowa w twórczości Artura Sandauera
Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika / Fundacja na rzecz Nauki Polskiej.
Dyplomy uznania otrzymały także Sylwia Jakubczyk-Ślęczka za książkę o Eliezerze Goldbergu oraz Agata Rybińska za pracę dotyczącą aszkenazyjskich autorek, tłumaczek i redaktorek modlitewników dla kobiet.
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2025 – nominowani i laureaci
Laureaci edycji 2024
W siódmej edycji pierwszą nagrodę otrzymała Bożena Wojnowska za książkę Inna twarz Korczaka. Szkice o dwoistej tożsamości (i nie tylko). Drugą nagrodę przyznano Janowi Doktórowi za Jakuba Franka i jego mesjańską drogę. Nowe spojrzeń ie.
Trzecią otrzymała Jagoda Budzik za książkę Erec szam. Polska w tekstach izraelskiego trzeciego pokolenia po Zagładzie.
Nominowani byli również Hanna Zaremska za Wykłady z dziejów Żydów w średniowiecznej Polsce oraz Ryszard Kotarba za Żydów Krakowa w dobie zagłady (ZAL/KL Plaszow).
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2024
Laureaci edycji 2023
W szóstej edycji pierwszą nagrodę otrzymała Ewa Koźmińska-Frejlak za książkę Po Zagładzie. Praktyki asymilacyjne ocalałych jako strategie zadomawiania się w Polsce (1944/45–1950).
Drugą – Agnieszka Witkowska-Krych za Dziecko wobec Zagłady. Instytucjonalna opieka nad sierotami w getcie warszawskim.
Trzecią – Tomasz M. Jankowski za Demography of a Shtetl: The Case of Piotrków Trybunalski.
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2023
Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2026
W 2026 roku odbywa się IX edycja konkursu.
Nabór zakończył się 28 sierpnia 2026 roku. Do konkursu można było zgłaszać oryginalne książki wydane w Polsce w 2025 roku oraz – na zasadach określonych przez organizatora – część publikacji z 2024 roku. Autorzy muszą być zawodowo związani z polskimi instytucjami akademickimi lub naukowymi.
Na 12 września 2026 roku nie ogłoszono jeszcze finałowej piątki ani terminu uroczystości wręczenia nagrody.
Gdy nominacje zostaną opublikowane, pełne informacje trafią na stronę tegorocznej edycji:
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2026 – nominowani i laureaci
Nagroda Gierowskiego i Shmeruka a KLIO – czym się różnią?
KLIO jest nagrodą obejmującą bardzo szeroki rynek publikacji historycznych. Może wyróżniać książki o dowolnej epoce i regionie, monografie naukowe, edycje źródeł, regionalia czy publikacje doceniane za stronę wydawniczą.
Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka jest znacznie węższa. Obejmuje wyłącznie naukowe publikacje książkowe dotyczące historii i kultury Żydów w Polsce.
Książka naukowa o Zagładzie, przedwojennym życiu żydowskim czy historii jidysz może spełniać kryteria obu nagród. Monografia starożytnego Rzymu może natomiast otrzymać KLIO, ale nie kwalifikuje się do konkursu Gierowskiego i Shmeruka.
→ Nagroda KLIO – laureaci i wszystkie edycje
Nagroda Gierowskiego i Shmeruka a Nagrody Historyczne POLITYKI
Zakres może się częściowo przecinać przede wszystkim przy publikacjach dotyczących XX-wiecznej historii Żydów polskich.
Nagrody Historyczne POLITYKI obejmują historię Polski od 1914 roku, więc książka dotycząca Zagłady albo powojennych losów polskich Żydów może wystąpić w obu konkursach.
Nagroda Gierowskiego i Shmeruka nie ma jednak granicy 1914 roku. Może wyróżnić publikacje dotyczące średniowiecza, epoki nowożytnej czy XIX wieku, jeśli ich przedmiotem jest historia lub kultura Żydów w Polsce.
→ Nagrody Historyczne POLITYKI im. Mariana Turskiego
Czy nagroda dotyczy wyłącznie książek o Zagładzie?
Nie. Zagłada jest jednym z najważniejszych obszarów współczesnych badań nad historią Żydów polskich i regularnie pojawia się w nominowanych publikacjach, ale zakres konkursu jest znacznie szerszy.
Nagrody otrzymywały książki dotyczące prasy jidysz sprzed 1918 roku, Jakuba Franka, literatury międzywojennej, średniowiecznych Żydów w Polsce, kultury aszkenazyjskiej, historii sztuki, życia literackiego, okresu powojennego czy współczesnej pamięci.
Czy książka popularnonaukowa może otrzymać nagrodę?
Podstawowym warunkiem jest naukowy charakter publikacji. Nie oznacza to, że książka musi być nieprzystępna dla czytelnika spoza uczelni, ale konkurs został ustanowiony dla publikacji będących rezultatem badań naukowych. Organizator nie przewiduje osobnej kategorii popularnonaukowej.
Pod tym względem konkurs różni się między innymi od KLIO i Nagród Historycznych POLITYKI, gdzie książki kierowane do szerokiego odbiorcy mają znacznie więcej miejsca.
Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka – wszystkie edycje
2026 – IX edycja
Nabór zakończył się 28 sierpnia. Oczekujemy na nominacje i wyniki.
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2026
2025 – VIII edycja
I nagroda: Karolina Koprowska.
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2025
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2024
→ Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka 2023
Starsze edycje
Archiwum będzie uzupełniane aż do pierwszego konkursu z 2018 roku.
Co ta nagroda pokazuje o rynku książki historycznej?
Konkurs ma mniejszą skalę niż KLIO i Nagrody Historyczne POLITYKI. Pięć nominowanych książek tworzy coroczny wybór nowych polskich badań nad historią i kulturą Żydów. Wśród nominacji można obserwować, które obszary judaistyki rozwijają się najszybciej, które instytucje publikują najwięcej nagradzanych badań, jak zmienia się udział historii Zagłady w całym polu badań, ile książek dotyczy wcześniejszych epok, które tytuły trafiają równocześnie do KLIO lub POLITYKI oraz jaką rolę odgrywają wydawnictwa uniwersyteckie i instytuty naukowe. W tym przypadku niewielka liczba finalistów jest zaletą. Powstaje bardzo konkretna lista książek, od których można zacząć, szukając nowych naukowych publikacji o historii Żydów w Polsce.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest Nagroda im. Gierowskiego i Shmeruka?
To coroczna nagroda za najlepszą naukową publikację książkową dotyczącą historii i kultury Żydów w Polsce, ustanowiona w 2018 roku.
Od kiedy przyznawana jest nagroda?
Od 2018 roku.
Kim byli Józef Gierowski i Chone Shmeruk?
Józef A. Gierowski był polskim historykiem i jednym z inicjatorów rozwoju instytucjonalnych studiów żydowskich na Uniwersytecie Jagiellońskim. Chone Shmeruk był badaczem literatury jidysz i kultury Żydów polskich związanym z Uniwersytetem Hebrajskim w Jerozolimie. Ich współpraca rozpoczęta w latach 80. odegrała istotną rolę w rozwoju badań judaistycznych w Polsce.
Ile książek otrzymuje nominację?
Kapituła wybiera pięć najlepszych książek.
Ilu jest laureatów?
Regulamin pozwala wskazać jednego lub kilku laureatów. Kapituła może podzielić nagrodę, dlatego w praktyce często przyznawano pierwszą, drugą i trzecią nagrodę.
Ile wynosi nagroda?
20 000 zł.
Czy nagroda dotyczy tylko Zagłady?
Nie. Obejmuje całą historię i kulturę Żydów w Polsce, bez ograniczenia wyłącznie do XX wieku czy okresu Zagłady.
Czy można zgłosić książkę popularnonaukową?
Konkurs przeznaczony jest dla naukowych publikacji książkowych.
Która edycja odbywa się w 2026 roku?
IX edycja. Nabór zakończył się 28 sierpnia 2026 roku.
Kto otrzymał nagrodę w 2025 roku?
Pierwszą nagrodę otrzymała Karolina Koprowska za książkę Miejsce urodzenia jako uwikłanie. Projekty tożsamościowe w literaturze polskiej i żydowskiej.