9 min czytania
Zakończył się nabór do dziewiątej edycji konkursu wyróżniającego naukowe książki poświęcone historii i kulturze Żydów w Polsce. Do Nagrody im. Józefa A. Gierowskiego i Chonego Shmeruka 2026 można było zgłaszać przede wszystkim publikacje wydane w Polsce w 2025 roku. Kapituła wybierze pięć nominowanych książek, a następnie laureata lub laureatów. Wysokość nagrody wynosi 20 tys. zł.
Stan na 13 września 2026 roku: nabór zakończył się 28 sierpnia. Nominacje do dziewiątej edycji nie zostały jeszcze ogłoszone, a termin uroczystości wręczenia nagrody zostanie podany wraz z wynikami.
Nagroda Gierowskiego i Shmeruka 2026 – najważniejsze informacje
Nagroda im. Józefa A. Gierowskiego i Chonego Shmeruka została ustanowiona w 2018 roku z inicjatywy środowisk akademickich związanych ze studiami żydowskimi na Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej, przy wsparciu finansowym Fundacji im. Marcella i Marii Roth.
Jej celem jest wyróżnianie najlepszych naukowych publikacji książkowych dotyczących historii i kultury Żydów w Polsce. Za stronę organizacyjną konkursu odpowiada Instytut Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.
| Nagroda Gierowskiego i Shmeruka 2026 | Informacja |
| edycja | 9. |
| dziedzina | historia i kultura Żydów w Polsce |
| termin zgłoszeń | 28 sierpnia 2026 |
| liczba nominowanych | 5 |
| nominacje | jeszcze nieogłoszone |
| wyniki | termin jeszcze nieogłoszony |
| wysokość nagrody | 20 000 zł |
| organizacja | Instytut Judaistyki UJ |
| fundator | Fundacja im. Marcella i Marii Roth |
| przewodniczący Kapituły | Stanisław Sroka |
Nominacje do Nagrody Gierowskiego i Shmeruka 2026
Pięć książek nominowanych w dziewiątej edycji nie zostało jeszcze ogłoszonych. Procedura konkursowa przebiega w dwóch etapach. Najpierw członkowie Kapituły zapoznają się ze zgłoszonymi publikacjami, przygotowują ich recenzje i dyskutują nad kandydaturami. Następnie w tajnym głosowaniu wybierają autorów pięciu najlepszych książek.
W drugim głosowaniu spośród nominowanych zostaje wyłoniony laureat lub laureaci. Regulamin pozwala Kapitule również na inny podział nagrody.
Jakie książki mogły zostać zgłoszone w 2026 roku?
Dziewiąta edycja obejmuje oryginalne książki wydane w Polsce w 2025 roku, a także publikacje z 2024 roku, jeżeli nie zostały zgłoszone do poprzedniej edycji konkursu. Jest jeszcze jedno istotne ograniczenie: autorzy muszą być zawodowo związani z polskimi instytucjami akademickimi lub naukowymi.
Nagroda ma więc znacznie bardziej naukowy i wyspecjalizowany charakter niż KLIO, Nagrody Historyczne „Polityki” czy Nagroda Moczarskiego. Nie jest konkursem dla wszystkich książek dotyczących historii Żydów ani szeroko rozumianej literatury poświęconej tej tematyce. Podstawowym warunkiem pozostaje naukowy charakter publikacji oraz jej związek z historią lub kulturą Żydów w Polsce.
Kto mógł zgłosić książkę?
Prawo rekomendowania publikacji mają zarówno osoby fizyczne, jak i instytucje, których działalność pozostaje zgodna z tematyką nagrody.
Organizator wymienia w szczególności:
- redakcje czasopism;
- instytucje kulturalne;
- instytucje naukowe;
- uniwersytety i szkoły wyższe;
- wydawnictwa;
- towarzystwa naukowe.
Do rekomendacji należało dołączyć egzemplarz książki i list rekomendacyjny zawierający dane zgłaszającego oraz autora publikacji. Zgłoszenia przyjmował Instytut Judaistyki UJ do 28 sierpnia 2026 roku.
Ile wynosi Nagroda Gierowskiego i Shmeruka?
Wysokość nagrody wynosi 20 000 zł. Jej fundatorem jest Fundacja im. Marcella i Marii Roth. Regulamin dopuszcza także pozyskiwanie środków od innych fundatorów.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że cała kwota trafi do jednej osoby. Kapituła może wybrać więcej niż jednego laureata, jeżeli poziom większej liczby zgłoszonych publikacji to uzasadnia, a organizator wyraźnie zastrzega możliwość innego podziału nagrody. Tak było już w poprzednich latach, gdy obok pierwszej nagrody przyznawano kolejne miejsca lub dzielono wyróżnienie pomiędzy kilka publikacji.
Laureaci Nagrody Gierowskiego i Shmeruka 2026
Laureat lub laureaci dziewiątej edycji nie są jeszcze znani. Kapituła najpierw wyłoni pięć nominowanych publikacji, a następnie dokona ostatecznego wyboru w drugim tajnym głosowaniu.
Kapituła Nagrody Gierowskiego i Shmeruka 2026
Nagrodzone książki wybiera Kapituła złożona przede wszystkim z badaczy związanych ze studiami żydowskimi na Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej.
W jej skład wchodzą:
- Stanisław Sroka – dziekan Wydziału Historycznego UJ, przewodniczący Kapituły;
- Monika Adamczyk-Garbowska – UMCS;
- Michał Galas – UJ, sekretarz Kapituły;
- Adam Kaźmierczyk – UJ;
- Adam Kopciowski – UMCS;
- Andrzej Link-Lenczowski – UJ;
- Antony Polonsky – Muzeum POLIN;
- Eugenia Prokop-Janiec – UJ;
- Magdalena Ruta – UJ;
- Andrzej Trzciński – UMCS.
Regulamin przewiduje, że członków Kapituły powołuje dziekan Wydziału Historycznego UJ na wniosek dyrektora Instytutu Judaistyki. Mogą do niej dołączać również eksperci światowej rangi i przedstawiciele fundatorów.
Dlaczego ta nagroda jest inna niż pozostałe konkursy historyczne?
W przypadku większości najważniejszych polskich nagród historycznych zakres jest szeroki. KLIO obejmuje wiele epok i rodzajów publikacji, Moczarski koncentruje się na historii Polski po 1918 roku, a Nagrody Historyczne „Polityki” mają kilka kategorii obejmujących zarówno prace naukowe, jak i popularnonaukowe czy pamiętniki. Nagroda Gierowskiego i Shmeruka jest znacznie bardziej precyzyjna.
Liczą się jednocześnie trzy warunki: publikacja naukowa, historia lub kultura Żydów w Polsce, związek autora z polską instytucją akademicką lub naukową. To sprawia, że finałowa piątka może być szczególnie przydatna przy śledzeniu najnowszych badań nad historią polskich Żydów, a nie tylko szeroko rozumianego rynku książki historycznej.
Kim był Józef A. Gierowski?
Józef Andrzej Gierowski żył w latach 1922–2006. Był historykiem, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i rektorem uczelni w latach 1981–1987. Należał do najważniejszych osób związanych z rozwojem akademickich badań nad historią Żydów w Polsce. Z jego inicjatywy w 1986 roku powstał na UJ Międzywydziałowy Zakład Historii i Kultury Żydów w Polsce – pierwsza po wojnie tego rodzaju placówka na polskim uniwersytecie prowadząca kompleksowe badania nad dziejami polskich Żydów.
Ośrodek przekształcił się później w Katedrę Judaistyki, a w 2012 roku w obecny Instytut Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Gierowski był również inicjatorem powołania Komisji Historii i Kultury Żydów Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiego Towarzystwa Studiów Żydowskich.
Kim był Chone Shmeruk?
Chone Shmeruk żył w latach 1921–1997. Był profesorem Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, historykiem literatury jidysz i kultury Żydów polskich. W 1983 roku został pierwszym kierownikiem Centrum Badań nad Historią i Kulturą Żydów Polskich na Uniwersytecie Hebrajskim.
Rok później, podczas pobytu naukowego w Polsce, spotkał się z Józefem Gierowskim. Ich współpraca stała się jednym z impulsów rozwoju nowoczesnych studiów żydowskich w Polsce.
Shmeruk uczestniczył w tworzeniu ośrodka judaistycznego na Uniwersytecie Jagiellońskim, a później współpracował także ze środowiskami akademickimi w Lublinie, Łodzi i Warszawie. Szczególne znaczenie miały jego badania nad literaturą i kulturą jidysz.
Nagroda Gierowskiego i Shmeruka – od kiedy jest przyznawana?
Pierwsza edycja odbyła się w 2018 roku. Od początku nagroda obejmowała książki naukowe dotyczące historii i kultury Żydów w Polsce, ale zestaw zwycięskich publikacji pokazuje szerokie rozumienie tego pola badawczego.
W poprzednich latach nagradzano m.in. książki dotyczące:
- prasy i literatury jidysz;
- antysemityzmu;
- historii religijnej;
- życia zawodowego Żydów;
- sztuki;
- chasydyzmu;
- cmentarzy żydowskich;
- historii getta warszawskiego;
- opieki nad dziećmi podczas Zagłady;
- demografii sztetli;
- tożsamości żydowskiej;
- historii Jakuba Franka;
- twórczości Janusza Korczaka.
Z perspektywy rynku książki jest to więc bardzo dobry indeks kierunków rozwijanych obecnie w polskiej judaistyce.
Kto otrzymał nagrodę w 2025 roku?
W ósmej edycji do finału wybrano pięć publikacji.
Pierwszą nagrodę otrzymała Karolina Koprowska za książkę Miejsce urodzenia jako uwikłanie. Projekty tożsamościowe w literaturze polskiej i żydowskiej, wydaną przez Instytut Badań Literackich PAN.
Drugą nagrodę otrzymali Joanna Degler, Agnieszka Jagodzińska i Marcin Wodziński za Literaturę autobiograficzną Żydów polskich: tradycja, nowoczesność, płeć, opublikowaną przez Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Trzecią nagrodę otrzymała Justyna Koszarska-Szulc za książkę Wierny własnemu rozdarciu. Problematyka tożsamościowa w twórczości Artura Sandauera, wydaną przez Wydawnictwo Naukowe UMK i Fundację na rzecz Nauki Polskiej.
Dyplomy uznania otrzymały:
Sylwia Jakubczyk-Ślęczka za Eliezer Goldberg. Galicyjski mistrz żydowskiej kompozycji i harmonii;
oraz
Agata Rybińska za Fenomen kulturowy Żydówek aszkenazyjskich – autorek, tłumaczek i redaktorek modlitewników dla kobiet (II poł. XIX – I poł. XX wieku).
Uroczystość odbyła się 13 listopada 2025 roku w Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Co może pokazać edycja 2026?
Na razie organizator nie opublikował ani pełnej listy zgłoszeń, ani finałowej piątki. Analizowanie „dominujących tematów” przed poznaniem książek byłoby więc zwykłym zgadywaniem. Dopiero nominacje pozwolą sprawdzić, jakie obszary badań nad historią i kulturą Żydów w Polsce najmocniej zaznaczyły się w publikacjach z 2025 roku. Szczególnie warto wtedy porównać finał z wynikami innych konkursów.
Nagrody Historyczne „Polityki” 2026 przyniosły już bardzo silną reprezentację książek dotyczących historii Żydów i Zagłady. Wśród nominowanych znalazły się publikacje Karoliny Panz, Marty Grzywacz, Agnieszki Kajczyk i Tadeusza Pawła Rutkowskiego. Nie oznacza to jednak automatycznie, że któraś z nich mogła startować tutaj – regulamin Nagrody Gierowskiego i Shmeruka nakłada własne warunki dotyczące charakteru książki, roku wydania i zawodowego związku autora z polską instytucją akademicką lub naukową. Dopiero po publikacji nominacji będzie można zrobić uczciwe porównanie.
Nagroda Gierowskiego i Shmeruka a Nagrody Historyczne „Polityki”
Różnica między konkursami jest zasadnicza. Nagrody Historyczne „Polityki” obejmują wiele obszarów historii i kilka rodzajów książek. W jednej edycji mogą znaleźć się publikacje o historii wsi, II Rzeczypospolitej, PRL, Zagładzie, pamięci, polityce czy kulturze. Nagroda Gierowskiego i Shmeruka dotyczy wyłącznie naukowych książek związanych z historią i kulturą Żydów w Polsce.
Dlatego oba konkursy mogą wskazywać te same lub podobne badawczo publikacje, ale robią to z zupełnie innych pozycji. „Polityka” pokazuje je na tle całej polskiej książki historycznej, natomiast konkurs Gierowskiego i Shmeruka – na tle konkretnej dyscypliny badawczej.
W zbiorczym zestawieniu Nagród dla książek historycznych 2026 warto więc analizować oba wyniki równolegle.
Najczęstsze pytania o Nagrodę Gierowskiego i Shmeruka 2026
Kiedy zakończył się nabór do Nagrody Gierowskiego i Shmeruka 2026?
Zgłoszenia do dziewiątej edycji były przyjmowane do 28 sierpnia 2026 roku.
Kiedy zostaną ogłoszone nominacje?
Na 13 września 2026 roku dokładna data nie została podana. Kapituła wybierze pięć nominowanych książek spośród wszystkich prawidłowo zgłoszonych publikacji.
Ile książek otrzyma nominację?
Regulamin przewiduje pięć nominowanych książek.
Kiedy poznamy laureata?
Termin uroczystości zostanie podany wraz z ogłoszeniem wyników.
Ile wynosi Nagroda Gierowskiego i Shmeruka?
Wysokość nagrody wynosi 20 tys. zł. Kapituła może jednak wybrać więcej niż jednego laureata i zdecydować o innym podziale środków.
Jakie książki obejmuje edycja 2026?
Przede wszystkim oryginalne książki wydane w Polsce w 2025 roku. Można było również zgłaszać publikacje z 2024 roku, jeżeli nie brały udziału w poprzedniej edycji.
Czy każdą książkę o historii Żydów można zgłosić?
Nie. Nagroda przeznaczona jest dla naukowych publikacji książkowych z dziedziny historii i kultury Żydów w Polsce. W 2026 roku dodatkowym warunkiem jest zawodowy związek autora z polską instytucją akademicką lub naukową.
Kto może zgłaszać książki?
Rekomendacje mogą składać osoby fizyczne oraz instytucje działające w obszarze związanym z tematyką nagrody, w tym uczelnie, instytuty naukowe i kulturalne, wydawnictwa, redakcje czasopism i towarzystwa naukowe.
Kto funduje nagrodę?
Fundatorem jest Fundacja im. Marcella i Marii Roth.
Od kiedy przyznawana jest Nagroda Gierowskiego i Shmeruka?
Nagrodę ustanowiono w 2018 roku. Edycja 2026 jest dziewiątą odsłoną konkursu.