5 min czytania
Od książek o polskiej emigracji i stosunkach polsko-ukraińskich, przez historię PRL i Zagłady, po badania nad pamięcią, kulturą i społeczeństwem. Nagroda im. Jerzego Giedroycia od ponad dwóch dekad wyróżnia publikacje naukowe, które wykraczają poza wąsko rozumianą historię polityczną. Wśród jej laureatów znaleźli się m.in. Timothy Snyder, Grzegorz Motyka, Piotr M. Majewski, Anna Wylegała i Grzegorz Piątek.
Nagroda im. Jerzego Giedroycia została ustanowiona przez Senat Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie 24 stycznia 2001 roku. Powstała kilka miesięcy po śmierci Jerzego Giedroycia, redaktora paryskiej „Kultury” i jednej z najważniejszych postaci polskiego życia intelektualnego XX wieku.
Pierwszą nagrodę przyznano jeszcze w 2001 roku. Otrzymali ją Andrzej Friszke, Paweł Machcewicz i Rafał Habielski za trzytomową Drugą Wielką Emigrację 1945–1990. W kolejnych latach lista laureatów zaczęła obejmować coraz szerszy zakres badań: historię Polski i Europy Środkowo-Wschodniej, stosunki narodowościowe, komunizm, Zagładę, pamięć społeczną, historię kultury czy antropologię. Formalnie nie jest to wyłącznie nagroda historyczna. Jej zakres jest szerszy, jednak od początku bardzo silnie związana pozostaje z historią najnowszą i badaniami nad Europą Środkowo-Wschodnią.
Za co przyznawana jest Nagroda im. Jerzego Giedroycia?
Zgodnie z regulaminem UMCS nagroda dotyczy badań nad dziedzictwem paryskiej „Kultury” oraz naukowej kontynuacji przesłania Jerzego Giedroycia. Do konkursu mogą trafiać monografie i wydawnictwa zbiorowe opublikowane w ciągu dwóch pełnych lat kalendarzowych poprzedzających rok przyznania nagrody. Publikacje powinny opierać się na wcześniej niewykorzystanych albo na nowo zinterpretowanych źródłach i wnosić nowe ustalenia do badań.
To istotne, bo zakres nagrody od dawna jest znacznie szerszy niż książki bezpośrednio poświęcone Giedroyciowi lub paryskiej „Kulturze”. Wśród nagradzanych prac znalazły się monografie dotyczące m.in. stosunków polsko-ukraińskich, PRL, komunizmu, Zagłady, historii inteligencji, robotników przymusowych, reformy rolnej czy międzywojennej Gdyni.
Nagrodę przyznaje kapituła, której przewodniczy Krzysztof Pomian. W jej składzie znajdują się m.in. Andrzej Chwalba, Andrzej Friszke, Aleksandra Hnatiuk, Andrzej Mencwel, Jan Pomorski, Rafał Stobiecki, Robert Traba i Anna Wolff-Powęska. Wysokość głównej nagrody wynosi 25 tys. zł.
Laureaci Nagrody im. Jerzego Giedroycia
2025 – Emilia Kledzik, Perspektywa poety. Cyganologia Jerzego Ficowskiego
Nagrodę specjalną otrzymał Basil Kerski za książkę Europejczycy z kantonu Polska.
2024 – Grzegorz Motyka, Akcja „Wisła” ’47. Komunistyczna czystka etniczna
2023 – Grzegorz Piątek, Gdynia obiecana. Miasto, modernizm, modernizacja 1920–1939
Nagrodę specjalną otrzymał Mykoła Riabczuk za całokształt twórczości naukowej i eseistycznej.
2022 – Anna Wylegała, Był dwór, nie ma dworu. Reforma rolna w Polsce
Nagrodę specjalną otrzymał Konstanty Gebert za Ostateczne rozwiązania. Ludobójcy i ich dzieło.
2021 – Katarzyna Woniak, Zwangswelten. Emotions- und Alltagsgeschichte polnischer „Zivilarbeiter” in Berlin 1939–1945
Nagrodę specjalną otrzymali Sławomir M. Nowinowski i Rafał Stobiecki za trzytomowy wybór korespondencji Mam na Pana nowy zamach… Wybór korespondencji Jerzego Giedroycia z historykami i świadkami historii 1946–2000. Nagrodę honorową przyznano Juliuszowi Domańskiemu za Wykłady o humanizmie.
2020 – Piotr M. Majewski, Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu
Nagrodę honorową otrzymali Paweł Kowal za Testament Prometeusza oraz kwartalnik „Akcent”.
2019 – Łukasz Garbal, Jan Józef Lipski. Biografia źródłowa, t. 1–2
Nagrodą honorową wyróżniono Fundację Ośrodka KARTA.
2018 – Jerzy Kochanowski, Rewolucja międzypaździernikowa. Polska 1956–1957
2017 – Joanna Krakowska, PRL. Przedstawienia
2016 – Mirosław Szumiło, Roman Zambrowski 1909–1977. Studium z dziejów elity komunistycznej w Polsce
Nagrodę honorową otrzymał Andrzej Peciak.
2015 – Andrzej Stanisław Kowalczyk, Wena do polityki. O Giedroyciu i Mieroszewskim, t. 1–2
Wyróżnienie otrzymał Bohdan Cywiński za Szańce kultur. Szkice z dziejów narodów Europy Wschodniej.
2014 – Grzegorz Motyka, Rafał Wnuk, Tomasz Stryjek i Adam F. Baran
Wojna po wojnie. Antysowieckie podziemie w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1944–1953
Wyróżnienie otrzymał Karol Modzelewski za Zajeździmy kobyłę historii. Wspomnienia poobijanego jeźdźca.
2013 – Jarosław Hrycak, Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego Ukraina (1856–1886)
2012 – Dariusz Kosiński, Teatra polskie. Historie
2011 – Mariusz Mazur, O człowieku tendencyjnym. Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej w okresie Polski Ludowej i PRL 1944–1956
2010 – Tomasz Rakowski, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy
2009 – Maciej Janowski, Jerzy Jedlicki i Magdalena Micińska, Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918
2008 – Timothy Snyder, Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569–1999
2007 – Robert Traba, Wschodniopruskość. Tożsamość regionalna i narodowa w kulturze politycznej Niemiec
2006 – Daniel Beauvois, Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793–1914
2005 – Marek Kornat, Za książki Bolszewizm, totalitaryzm, rewolucja, Rosja. Początki sowietologii i badań nad systemami totalitarnymi w Polsce (1918–1939) oraz Polska szkoła sowietologiczna 1930–1939.
2004 – Aleksandra Hnatiuk, Pożegnanie z imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości
2003 – Barbara Engelking i Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście
2002 – Tadeusz Wyrwa, Krytyczne eseje z historii Polski XX wieku
2001 – Andrzej Friszke, Paweł Machcewicz i Rafał Habielski, Druga Wielka Emigracja 1945–1990: Andrzej Friszke, Życie polityczne emigracji; Paweł Machcewicz, Emigracja w polityce międzynarodowej; Rafał Habielski, Życie społeczne i kulturalne emigracji.
Nagroda Giedroycia 2026
W 2026 roku odbywa się 26. edycja konkursu. Kapituła otrzymała 28 zgłoszeń do nagrody głównej oraz dwa zgłoszenia do Nagrody Specjalnej. 14 września ogłoszono 12 nominowanych książek. Wśród autorów znaleźli się m.in. Paweł Machcewicz, Maciej Janowski, Karolina Panz, Izabela Mrzygłód, Łukasz Garbal, Antonina Tosiek i Alicja Maślak-Maciejewska. Laureata poznamy 23 października 2026 roku podczas inauguracji roku akademickiego 2026/2027 na UMCS.
→ Nagroda im. Jerzego Giedroycia 2026 – nominacje i wyniki
Najczęściej zadawane pytania
Kto przyznaje Nagrodę im. Jerzego Giedroycia?
Nagrodę ustanowił Senat Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. O wyborze laureatów decyduje kapituła Nagrody im. Jerzego Giedroycia.
Od kiedy przyznawana jest Nagroda Giedroycia?
Pierwszą edycję przeprowadzono w 2001 roku.
Czy Nagroda Giedroycia jest nagrodą historyczną?
Formalnie jest nagrodą naukową o szerszym zakresie. Znaczna część nominowanych i nagradzanych książek dotyczy jednak historii Polski i Europy Środkowo-Wschodniej, szczególnie XX wieku.
Ile wynosi Nagroda im. Jerzego Giedroycia?
Główna nagroda wynosi 25 tys. zł.
Jakie książki mogą otrzymać Nagrodę Giedroycia?
Regulamin przewiduje monografie i wydawnictwa zbiorowe opublikowane w dwóch pełnych latach kalendarzowych poprzedzających rok przyznania nagrody. Powinny wykorzystywać nowe lub ponownie zinterpretowane materiały źródłowe oraz wnosić nowe ustalenia do badań.
Kto otrzymał Nagrodę Giedroycia w 2025 roku?
Laureatką została Emilia Kledzik za książkę Perspektywa poety. Cyganologia Jerzego Ficowskiego. Nagrodę specjalną otrzymał Basil Kerski.