Jeremi Galdamez Muñoz, „Mieliśmy w sobie płomień. Polscy ochotnicy w hiszpańskiej wojnie domowej”

8 min czytania

Walczyli z wojskami generała Franco, później z nazistami, a po wojnie jedni budowali komunistyczną Polskę, podczas gdy inni trafiali do jej więzień. Polscy ochotnicy w Hiszpanii przez dziesięciolecia byli albo bohaterami, albo ludźmi Stalina, zależnie od tego, kto akurat opowiadał ich historię. Jeremi Galdamez Muñoz w książce „Mieliśmy w sobie płomień” wraca do biografii dąbrowszczaków, pokazując ludzi znacznie bardziej skomplikowanych, niż chcieliby tego twórcy obu legend.

W 2016 roku dąbrowszczacy znów znaleźli się w centrum politycznej awantury. W ramach dekomunizacji zamierzano usunąć nazwy ulic upamiętniających polskich ochotników, którzy w latach 1936–1939 walczyli po stronie Republiki Hiszpańskiej. Spośród 35 ulic Dąbrowszczaków ostatecznie pozostały tylko dwie, w Warszawie i Olsztynie. O zachowanie tej pierwszej przez niemal trzy lata walczyli mieszkańcy, historycy i potomkowie ochotników, a wśród organizatorów protestu znalazł się również Jeremi Galdamez Muñoz. Autor nie ukrywa swojego zaangażowania, co warto mieć na uwadze podczas lektury. Nie interesuje go bowiem wyłącznie przebieg hiszpańskiej wojny domowej, lecz także to, co wydarzyło się później z jej uczestnikami.

Ta książka powstała z pragnienia, by opowiedzieć o ludziach zaangażowanych w idee, które dziś wielu wydają się przebrzmiałe. Opisać postaci, które we współczesnej Polsce wykreślono z kart historii, a czasem wyszydzano. To również wynik pasji polegającej na zgłębianiu dokumentów rozsianych po całym kontynencie, często przez lata kurzących się w czyichś piwnicach. Zależało mi na tym, by pokazać dąbrowszczaków jako ludzi wymykających się kliszom, zarówno tym ustanowionym przed 1989 rokiem, jak i potem.

Autor

Na ostatnich stronach książki autor przywołuje słowa Michała Brona, który w 2003 roku, niemal siedemdziesiąt lat po wybuchu hiszpańskiej wojny domowej, wspominał:

Kiedy z perspektywy tylu lat patrzę w przeszłość, to przyznam się, że absolutnie niczego nie żałuję. Przeciwnie, gdybym miał tyle lat, co wtedy, i gdyby się działo to, co się wtedy działo, na pewno postąpiłbym tak samo.

Michał Bron, cyt. za: Jeremi Galdamez Muñoz, Mieliśmy w sobie płomień, s. 372.

Zamiast na olimpiadę trafili na wojnę

Jedna z ciekawszych historii prowadzi do Barcelony, gdzie latem 1936 roku miała odbyć się Olimpiada Ludowa, zorganizowana jako antyfaszystowska alternatywa dla igrzysk w nazistowskim Berlinie. Wśród uczestników znaleźli się także sportowcy pochodzący z Polski, między innymi Emanuel Mink, stolarz i piłkarz z Tomaszowa Mazowieckiego, oraz Abrasza Krasnowiecki, piekarz z Białegostoku. Zawody zaplanowano na 19 lipca, ale zamiast sportowej rywalizacji były barykady, strzelaniny i wojskowy zamach stanu. Część niedoszłych olimpijczyków postanowiła zostać w Hiszpanii i walczyć po stronie republiki.

Takich historii jest tu mnóstwo. Poznajemy robotników, którzy od dzieciństwa pracowali na utrzymanie rodziny, działaczy związkowych, emigrantów zarobkowych i ludzi, którzy za swoje polityczne przekonania zdążyli już przesiedzieć kilka lat w więzieniach. Wielu przyszłych dąbrowszczaków wyjechało z Polski na długo przed wybuchem wojny. Mieszkali we Francji, Belgii czy Niemczech, skąd niektórzy musieli uciekać po dojściu Hitlera do władzy. Dla nich Hiszpania nie była początkiem politycznego zaangażowania, lecz kolejnym etapem walki o świat, w którym chcieli żyć.

Galdamez Muñoz dużo miejsca poświęca żydowskim ochotnikom, przypominając przy okazji niemal zapomniany świat przedwojennej żydowskiej lewicy. Krawcy, piekarze, szewcy i robotnicy, często związani z ruchem komunistycznym lub socjalistycznym, trafiali do Hiszpanii z bardzo różnych powodów. Jedni wierzyli w rewolucję, inni przede wszystkim chcieli powstrzymać faszyzm, który zdążył już pokazać w Niemczech, do czego jest zdolny.

Zresztą samo określenie „polscy ochotnicy” wymaga pewnego wyjaśnienia. Wśród dąbrowszczaków znajdowali się nie tylko Polacy, lecz także Żydzi, Ukraińcy i Białorusini posiadający obywatelstwo II Rzeczypospolitej. Nie wszyscy byli również komunistami, choć to właśnie Komintern odpowiadał za organizację Brygad Międzynarodowych, a partie komunistyczne miały ogromny wpływ na ich funkcjonowanie.

Ilu naprawdę było dąbrowszczaków?

Przy okazji autor rozprawia się z liczbami, które przez lata powtarzano w publikacjach poświęconych polskim ochotnikom. Przyjmowano, że w Hiszpanii walczyło około pięciu tysięcy dąbrowszczaków, z których blisko trzy tysiące poległo. Tymczasem przywołany w książce raport Komunistycznej Partii Hiszpanii z 1940 roku wskazuje na około 3800 ochotników z polskim obywatelstwem i mniej niż siedmiuset poległych. Różnica jest ogromna, choć ustalenie dokładnych liczb nadal sprawia trudności, między innymi z powodu niepełnej dokumentacji i problemów z określaniem narodowości żołnierzy.

Sporo miejsca zajmują oczywiście same działania wojenne: obrona Madrytu, walki nad Jaramą, bitwa pod Guadalajarą i kolejne ofensywy, które pochłaniały setki istnień. Nie jest to jednak wyłącznie opowieść o odważnych ochotnikach, którzy przyjechali do Hiszpanii walczyć z faszyzmem. Były przecież również dezercje, problemy z dyscypliną, fatalne decyzje dowódców i konflikty polityczne, które potrafiły być równie niebezpieczne jak przeciwnik po drugiej stronie frontu.

Autor nie pomija komunistycznych czystek, represji wobec anarchistów i innych środowisk lewicowych ani działalności służb odpowiedzialnych za kontrolowanie własnych żołnierzy. Zdarzało się, że ludzie, którzy przyjechali walczyć z wojskami Franco, sami stawali się podejrzanymi, trafiali do aresztów, a nawet byli rozstrzeliwani przez własnych towarzyszy. Nie wszyscy oczywiście mieli z tym cokolwiek wspólnego, podobnie jak nie wszyscy odpowiadali za późniejszą działalność komunistycznego aparatu władzy w Polsce.

Z Hiszpanii do Auschwitz i stalinowskich więzień

Klęska republiki nie zakończyła historii dąbrowszczaków. Wielu trafiło do francuskich obozów internowania, gdzie zamiast schronienia czekały na nich fatalne warunki i niepewność co do dalszego losu. Część nie mogła nawet wrócić do Polski, ponieważ za służbę w obcym wojsku bez wymaganej zgody utraciła obywatelstwo.

Po wybuchu II wojny światowej dawni ochotnicy znów znaleźli się na frontach. Walczyli pod Narwikiem, we francuskim ruchu oporu, Armii Czerwonej, a także w różnych polskich formacjach wojskowych i konspiracyjnych. Wielu żydowskich dąbrowszczaków zostało zamordowanych przez Niemców. Inni, jak Alter Fajnzylberg, więzień Auschwitz-Birkenau, uczestniczyli w obozowej konspiracji.

Równie ciekawe, choć często znacznie bardziej gorzkie, są ich losy po 1945 roku. Część wróciła do Polski i zajęła wysokie stanowiska w wojsku, administracji oraz aparacie bezpieczeństwa. Według badań przywołanych w książce przez struktury komunistycznej bezpieki przewinęło się 341 dąbrowszczaków. Inni wracali do fabryk, kopalń i zwyczajnej pracy, próbując po latach wojennej tułaczki jakoś urządzić sobie życie.

Szybko okazało się jednak, że dla komunistycznych władz nawet dawny towarzysz broni może stać się wrogiem. W czasach stalinizmu znajomość języków, zagraniczne kontakty czy wcześniejsza działalność w międzynarodowych organizacjach wystarczały, aby wzbudzić podejrzenia bezpieki. Do więzień trafiali również ludzie, którzy jeszcze niedawno uczestniczyli w budowaniu nowego ustroju. Jedną z takich historii jest biografia Anny Gecow, lekarki, która podczas wojny w Hiszpanii ratowała rannych, a po powrocie do Polski została aresztowana i torturowana. Jej mąż Leon zmarł w więzieniu.

Po 1956 roku część prześladowanych zrehabilitowano, a dąbrowszczacy znów stali się bohaterami oficjalnych uroczystości. Tyle że pomiędzy akademiami a codziennym życiem pozostawała spora przepaść. Wielu weteranów żyło w biedzie, zmagało się z chorobami i konsekwencjami odniesionych ran, bezskutecznie zabiegając o należytą opiekę.

A później przyszedł Marzec 1968 roku. Żydowscy dąbrowszczacy, którzy przed wojną uciekali z Polski przed biedą i antysemityzmem, walczyli z faszyzmem w Hiszpanii, przeżyli niemiecką okupację i zdecydowali się wrócić do kraju, ponownie znaleźli się na emigracji. Tym razem wypychało ich z Polski państwo, które część z nich sama pomagała budować.

Kilka tysięcy ludzi, kilka tysięcy historii

„Mieliśmy w sobie płomień” jest obszerną książką, pełną nazwisk, miejsc i wydarzeń, które czasem trudno uporządkować. Autor często przechodzi między kolejnymi biografiami, przez co łatwo zgubić się wśród bohaterów, zwłaszcza jeśli ktoś nie zna dobrze historii hiszpańskiej wojny domowej. Nie jest to również opowieść napisana z chłodnym dystansem. Sympatia autora do dąbrowszczaków jest wyczuwalna, podobnie jak jego krytyczny stosunek do prób usuwania ich z polskiej pamięci historycznej. Nie przeszkadza mu to jednak pisać o komunistycznych represjach, politycznych czystkach czy udziale części ochotników w powojennym aparacie bezpieczeństwa.

Dużą zaletą książki jest wykorzystanie archiwaliów, listów, wspomnień i rodzinnych relacji. Dzięki nim poznajemy nie tylko dowódców i działaczy politycznych, ale również zwykłych robotników, kobiety pracujące w służbach medycznych, emigrantów i ludzi, którzy po powrocie z wojny nie zrobili żadnej wielkiej kariery. Ich biografie bywają znacznie ciekawsze niż oficjalne opowieści o bohaterskich batalionach. Autor opisuje także współczesne poszukiwania grobów poległych ochotników w Hiszpanii i spotkania z rodzinami, które niekiedy dopiero po kilkudziesięciu latach poznawały szczegóły losów swoich bliskich.

Po tej lekturze trudno nadal mówić o dąbrowszczakach jak o jednolitym środowisku, które miało wspólne poglądy i jednakowo rozumiało swoją walkę. Byli wśród nich ludzie odpowiedzialni za represje, ale również ich ofiary, zagorzali komuniści, rozczarowani dawni działacze i robotnicy, którzy wierzyli, że w Hiszpanii można powstrzymać faszyzm, zanim ogarnie resztę Europy. Wielu nawet po latach więzień, rozczarowań i politycznych sporów nie żałowało decyzji o wyjeździe w 1936 roku.

Dąbrowszczaków przez lata albo stawiano na pomnikach albo próbowano z nich strącić. Tymczasem za wspólną nazwą kryli się ludzie, którzy po wojnie trafiali na zupełnie różne strony historii – jedni do komunistycznej bezpieki, inni do jej więzień. Jeremi Galdamez Muñoz przypomina, że ich biografie są znacznie ciekawsze i bardziej skomplikowane niż polityczne legendy, które wokół nich budowano.


Informacje o książce

Tytuł: Mieliśmy w sobie płomień. Polscy ochotnicy w hiszpańskiej wojnie domowej
Autor: Jeremi Galdamez Muñoz
Wydawnictwo: Czarne
Seria: Reportaż
Rok wydania: 2026
Data premiery: 28 października 2026
Liczba stron: 416
Oprawa: twarda
ISBN: 978-83-8396-382-2

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.