Domena publiczna 2026 w Polsce i USA – co można wykorzystać?

⏱ 5 min czytania

Domena publiczna 2026 wygląda inaczej w Polsce i Stanach Zjednoczonych. W Polsce oraz większości państw Unii Europejskiej 1 stycznia 2026 roku wygasły majątkowe prawa autorskie do utworów twórców zmarłych w 1955 roku. W USA do domeny publicznej weszły co do zasady utwory opublikowane w 1930 roku.

Nie oznacza to, że każdą współczesną edycję, ilustrację, fotografię albo postać można wykorzystać bez sprawdzenia. Status trzeba ustalać dla konkretnego utworu, terytorium i planowanego sposobu użycia.

Domena publiczna 2026 w Polsce i Unii Europejskiej

Polska ustawa o prawie autorskim przewiduje zasadniczo 70 lat ochrony liczonych od śmierci twórcy. Termin biegnie w pełnych latach następujących po roku śmierci. Dlatego utwory autora zmarłego w dowolnym dniu 1955 roku weszły do domeny publicznej 1 stycznia 2026 roku.

Przy współautorstwie liczy się śmierć ostatniego żyjącego współtwórcy. Dla filmu polska ustawa uwzględnia najpóźniej zmarłą osobę spośród głównego reżysera, autora scenariusza, autora dialogów i kompozytora muzyki napisanej do utworu audiowizualnego.

Wybrani twórcy zmarli w 1955 roku

• Thomas Mann – niemiecki prozaik i eseista, autor między innymi Buddenbrooków, Czarodziejskiej góry i Doktora Faustusa. Zmarł 12 sierpnia 1955 roku.
• José Ortega y Gasset – hiszpański filozof i eseista, autor Buntu mas. Zmarł 18 października 1955 roku.
• Albert Einstein – fizyk i autor tekstów naukowych oraz popularnych, zmarły 18 kwietnia 1955 roku. Domena publiczna nie zmienia statusu cudzych fotografii Einsteina ani późniejszych opracowań jego prac.
• Alexander Fleming – lekarz i badacz, zmarły 11 marca 1955 roku. Swobodny status jego tekstu nie oznacza braku praw do redakcji, tłumaczenia, ilustracji lub skanu wykonanego przez inną osobę.
• Fernand Léger, Nicolas de Staël i Yves Tanguy – artyści wizualni zmarli w 1955 roku. Przy reprodukcjach trzeba oddzielić prawa do obrazu od praw do fotografii i projektu wydania.

Lista jest wyborem, a nie pełnym katalogiem. Przed publikacją należy potwierdzić tożsamość autora, datę śmierci oraz ewentualne współautorstwo w co najmniej jednym wiarygodnym źródle.

Co weszło do domeny publicznej w USA?

Prawo amerykańskie stosuje inne reguły do starszych publikacji. U.S. Copyright Office podaje, że wszystkie utwory opublikowane w Stanach Zjednoczonych przed 1 stycznia 1931 roku są już w domenie publicznej. Oznacza to, że 1 stycznia 2026 roku zakończył się maksymalny 95-letni okres ochrony utworów z 1930 roku.

Ta zasada dotyczy praw w USA. Nie przesądza o statusie tego samego dzieła w Polsce, gdzie podstawą może być rok śmierci autora lub szczególna reguła dla danego rodzaju utworu.

Betty Boop: wolny film nie uwalnia każdej wersji postaci

Film Dizzy Dishes z 1930 roku, zawierający wczesną postać kojarzoną z Betty Boop, znalazł się w amerykańskiej domenie publicznej. Można korzystać z elementów obecnych w tym konkretnym filmie, ale nie należy automatycznie przenosić tej swobody na późniejszy, w pełni rozwinięty wygląd postaci.

Duke Center for the Study of the Public Domain zwraca też uwagę na nadal chronione późniejsze filmy oraz prawa do znaków towarowych używanych dla części produktów. W praktyce projekt powinien dokumentować, z którego filmu pochodzi każdy wykorzystany element.

Pluto i inne postacie w pierwszych wersjach

W 1930 roku w filmie The Chain Gang pojawił się pies, który stał się wczesną wersją Pluto. Publiczny status filmu w USA nie daje prawa do kopiowania późniejszego projektu, zachowania i elementów rozwiniętych w kolejnych produkcjach.

Ta sama zasada dotyczy innych postaci. Do domeny publicznej wchodzi zakres ekspresji obecny w konkretnym utworze, a nie wszystkie późniejsze cechy marki i całe jej współczesne portfolio.

Tłumaczenie pozostaje odrębnym utworem

Jeżeli oryginał znajduje się w domenie publicznej, wydawca może przygotować nowy przekład. Nie może jednak skopiować współczesnego tłumaczenia tylko dlatego, że autor oryginału zmarł ponad 70 lat temu. Ochrona przekładu zależy od osoby tłumacza i daty jego śmierci.

Oddzielnie trzeba ocenić wstęp, przypisy, wybór utworów, układ antologii, indeksy oraz opracowanie naukowe. Nowe wydanie może więc zawierać chronione elementy, chociaż sam tekst źródłowy jest wolny.

Autorskie prawa osobiste i oznaczenie autora

Wygaśnięcie praw majątkowych nie oznacza rezygnacji z autorstwa. Polskie prawo chroni autorskie prawa osobiste bez ograniczenia w czasie. Wykorzystując utwór, należy oznaczyć twórcę i tytuł, nie przypisywać sobie autorstwa oraz nie zniekształcać dzieła w sposób naruszający więź twórcy z utworem.

Fotografie, skany i pliki z Internetu

To, że obraz lub tekst znajduje się w domenie publicznej, nie gwarantuje swobodnego statusu każdego pliku. Fotografia rzeźby może być chronionym utworem. Cyfrowa biblioteka może też regulować dostęp do pliku warunkami korzystania niezależnymi od praw do oryginału.

Najbezpieczniej korzystać z plików wyraźnie oznaczonych jako Public Domain Mark lub udostępnionych na otwartej licencji. Warto zachować adres strony, opis praw, datę pobrania i identyfikator obiektu.

Lista kontrolna przed publikacją

1. Ustal autora, współautorów i daty ich śmierci.
2. Określ terytorium publikacji oraz prawo, które ma zastosowanie.
3. Sprawdź osobno tekst, przekład, ilustracje, fotografie, muzykę i nagranie.
4. Zweryfikuj, czy nie korzystasz z późniejszej wersji postaci albo chronionego opracowania.
5. Sprawdź znaki towarowe i sposób oznaczenia produktu.
6. Zapisz źródła potwierdzające status prawny.
7. Podaj autora i tytuł.

Przewodnik opisuje stan na 31 lipca 2026 roku i ma charakter informacyjny. Przy komercyjnym projekcie o dużym nakładzie lub wykorzystaniu rozpoznawalnej postaci warto wykonać analizę dla konkretnych materiałów.

Kolejne lata omawia artykuł Domena publiczna 2027–2030 w Polsce.

Źródła

• Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, art. 16 i 36–39 [dostęp: 31.07.2026].
• Duke Center for the Study of the Public Domain, Public Domain Day 2026 [dostęp: 31.07.2026].
• U.S. Copyright Office, Duration of Copyright [dostęp: 31.07.2026].
• Europeana, How to identify and clear copyright in collection items [dostęp: 31.07.2026].