5 min czytania
Książki usuwa się z bibliotek zarówno w ramach zwykłej selekcji zbiorów, jak i pod presją światopoglądową. Tych sytuacji nie wolno utożsamiać. Egzemplarz zniszczony, nieaktualny podręcznik i tytuł wycofany z powodu poglądów autora wymagają innych decyzji oraz innego uzasadnienia.
Najpełniejsze dane o próbach ograniczania dostępu pochodzą ze Stanów Zjednoczonych. W 2025 roku American Library Association odnotowała 713 prób cenzurowania materiałów i usług bibliotecznych. 487 zgłoszeń dotyczyło książek, a zakwestionowano 4 235 unikalnych tytułów. To drugi najwyższy wynik w historii badania, tylko o pięć tytułów niższy od rekordu z 2023 roku.
Dlaczego książki są usuwane z bibliotek?
Biblioteki regularnie aktualizują zbiory. Wycofują zniszczone egzemplarze, nieaktualne poradniki, zbędne dublety i materiały, z których od lat nikt nie korzysta. Taka selekcja jest elementem zarządzania kolekcją, o ile opiera się na jawnych kryteriach stosowanych jednakowo do wszystkich tytułów.
Cenzura zaczyna się wtedy, gdy głównym powodem usunięcia staje się sprzeciw wobec idei, tożsamości bohaterów albo perspektywy obecnej w książce. W 2025 roku ALA wskazała, że 1 671 zakwestionowanych tytułów, czyli 39 procent, przedstawiało doświadczenia osób LGBTQIA+ i osób należących do mniejszości etnicznych.
Dane ALA za 2025 rok
| Wskaźnik | Wynik za 2025 rok |
|---|---|
| Próby cenzurowania materiałów i usług | 713 |
| Próby dotyczące książek | 487 |
| Unikalne tytuły zakwestionowane | 4 235 |
| Książki objęte usunięciem według ALA | 5 668 |
| Książki objęte ograniczeniem dostępu | 920 |
| Udział działań władz i grup nacisku w próbach cenzury | 92% |
Liczby opisują różne jednostki i nie należy ich dodawać. „Unikalny tytuł” liczy daną książkę raz, nawet jeśli kwestionowano ją w wielu miejscach. Liczba książek objętych usunięciem lub ograniczeniem odnosi się natomiast do skutków zgłoszeń raportowanych ALA.
Zmienił się też profil inicjatorów. Według ALA 92 procent prób w 2025 roku wynikało z działań osób sprawujących władzę oraz zorganizowanych grup nacisku. Mniej niż 3 procent zgłoszeń pochodziło od pojedynczych rodziców. Dane nie potwierdzają więc opowieści o spontanicznym ruchu zwykłych czytelników.
Wielka Brytania: presja bez centralnego rejestru
W Wielkiej Brytanii nie istnieje odpowiednik corocznej bazy ALA. Badanie Index on Censorship przeprowadzone wśród bibliotekarzy szkolnych wykazało jednak, że 53 procent respondentów otrzymało prośbę o usunięcie książki. Ponad połowa takich próśb pochodziła od rodziców. Wyniku nie można przeliczyć na liczbę tytułów ani traktować jako dowodu, że wszystkie zgłoszenia zakończyły się wycofaniem książki.
Spory dotyczą najczęściej treści związanych z seksualnością, płcią i tożsamością. Brak centralnego raportowania utrudnia ocenę skali, a część decyzji może pozostać niewidoczna, jeśli szkoła nie publikuje polityki zbiorów i rejestru skarg.
Polska: brak danych o masowych zakazach
W Polsce nie ma publicznego, ogólnokrajowego rejestru skarg na książki ani listy tytułów wycofanych z powodów światopoglądowych. Nie ma więc podstaw, aby przenosić amerykańskie liczby na polskie biblioteki lub pisać o porównywalnej fali zakazów.
Konstytucja w art. 54 chroni wolność wyrażania poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji, a także zakazuje cenzury prewencyjnej środków społecznego przekazu. Ustawa o bibliotekach stanowi, że biblioteki i ich zbiory są dobrem narodowym oraz służą zachowaniu dziedzictwa i zapewnianiu dostępu do dorobku nauki i kultury.
Te przepisy nie oznaczają, że każda książka musi pozostać na każdej półce. Biblioteka ma ograniczony budżet i miejsce, dlatego może prowadzić selekcję. Powinna jednak potrafić wykazać, że decyzja wynika z polityki zbiorów, a nie z doraźnego żądania polityka, organizacji albo grupy mieszkańców.
Prawo w USA: Pico i sprawa Llano County
W sprawie Board of Education v. Pico z 1982 roku część sędziów Sądu Najwyższego uznała, że rada szkoły nie może usuwać książek z biblioteki wyłącznie dlatego, że nie zgadza się z zawartymi w nich poglądami. Było to rozstrzygnięcie wielościowe, a nie jednolita reguła dotycząca wszystkich bibliotek.
W 2025 roku pełny skład federalnego Sądu Apelacyjnego Piątego Okręgu przyjął w sprawie dotyczącej Llano County inne podejście do bibliotek publicznych. Uznał decyzje o doborze i wycofywaniu książek za mowę instytucji publicznej. 8 grudnia 2025 roku Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi. Odmowa nie jest potwierdzeniem argumentacji sądu niższej instancji, lecz pozostawia jego wyrok w mocy.
Stany mogą tworzyć dodatkowe zabezpieczenia. Illinois uzależniło dostęp bibliotek do części grantów stanowych od przyjęcia zasad zakazujących wycofywania materiałów z powodów partyjnych lub doktrynalnych.
Jak biblioteka powinna rozpatrywać skargę?
- Wymagać pisemnego uzasadnienia. Skarga powinna wskazywać konkretny tytuł, fragment, grupę odbiorców i żądane działanie.
- Nie usuwać książki przed decyzją. Automatyczne zdjęcie tytułu z półki sprawia, że sama skarga staje się skutecznym narzędziem ograniczania dostępu.
- Odnieść wniosek do polityki zbiorów. Komisja powinna oceniać książkę jako całość, jej przeznaczenie, aktualność i miejsce w kolekcji.
- Oddzielić dobór od ograniczenia dostępu. Przeniesienie książki do innego działu lub wprowadzenie zgody rodzica także ogranicza dostęp i wymaga uzasadnienia.
- Zapisać decyzję i tryb odwołania. Publiczny rejestr rozstrzygnięć ogranicza uznaniowość i pozwala sprawdzić, czy kryteria są stosowane konsekwentnie.
Co ograniczenia oznaczają dla czytelników?
Usunięcie książki nie dotyka wszystkich jednakowo. Czytelnik z dużego miasta może kupić tytuł lub zamówić go z innej biblioteki. Uczeń, osoba bez własnych środków albo mieszkaniec małej miejscowości może nie mieć takiej możliwości. Formalna dostępność na rynku nie zastępuje dostępu bibliotecznego.
Dlatego procedura jest równie ważna jak wynik. Biblioteka nie musi kupować każdej książki ani przechowywać jej bezterminowo. Musi jednak umieć odróżnić zawodową selekcję od nacisku na usunięcie niewygodnej perspektywy.
Tekst zaktualizowano 31 lipca 2026 roku na podstawie pełnych danych ALA za 2025 rok.
Źródła
- American Library Association, Censorship by the Numbers [dostęp: 31.07.2026].
- American Library Association, Censorship Search Portal [dostęp: 31.07.2026].
- Index on Censorship, badanie brytyjskich bibliotek szkolnych [dostęp: 31.07.2026].
- Sąd Najwyższy USA, docket sprawy nr 25-284 [dostęp: 31.07.2026].
- Ustawa z 27 czerwca 1997 roku o bibliotekach [dostęp: 31.07.2026].
- Konstytucja RP, art. 54 [dostęp: 31.07.2026].
