Co czytać po „Odysei”? Najlepsze książki o Homerze i nie tylko

⏱ 29 min czytania

Po lekturze Homera najlepiej sięgnąć po „Odyseusza. Biografię nieautoryzowaną” Tomasza Mojsika, „Homera na nasze czasy” Marka Węcowskiego, „Hymny homeryckie” oraz „Eneidę” Wergiliusza. Każda z tych książek otwiera inną część świata poematu: wojnę trojańską, pozahomerycką biografię Odysa, historię powstawania eposów, religię archaicznej Grecji albo najważniejszą rzymską odpowiedź na Homera.

Pytanie, co czytać po Odysei, ma jednak więcej niż jedną poprawną odpowiedź. Pierwsza ścieżka prowadzi do „Eposu o Gilgameszu” i wcześniejszych tradycji epickich. Druga pozostaje przy starożytności: Hezjodzie, greckich tragikach, Wergiliuszu i Owidiuszu. Osobną grupę tworzą badania nad poezją ustną, ksenią, władzą, klasą społeczną, narracją, Penelopą oraz doświadczeniem człowieka powracającego z wojny.

Dopiero ostatnią grupę tworzą współczesne przepisania: „Ulisses”, „Omeros”, „Penelopiada”, „Kirke” i „Zagroda zębów”. Są wartościowe, nie kopiują Homera. Wybierają jeden z problemów poematu, podważają jego hierarchię albo oddają głos postaciom pozostającym wcześniej poza centrum opowieści.

Moda na antyk. Dlaczego po „Odysei” Nolana wszyscy wracają do Homera?

Emily Wilson (pierwsza kobieta, która przetłumaczyła „Odyseję” na język angielski, i z którego to tłumaczenia korzystał Christopher Nolan przy kręceniu filmu), ma oczywiście rację twierdząc, że „Odyseja” była już przetworzeniem wcześniejszych tradycji mitycznych. Powstawała w okresie migracji, kolonizacji, urbanizacji i przemian politycznych, a jej główne napięcia dotyczyły między innymi relacji między jednostką a grupą, władzy, spotkania z obcym oraz możliwości odzyskania dawnego świata. Wilson wskazuje zarazem, że najmocniejsze późniejsze odpowiedzi na Homera często sprzeciwiały się źródłu albo radykalnie je przekształcały.

Najlepsza książka po „Odysei” nie musi opowiadać o kolejnej wyspie, ale powinna pokazać, czego nie dostrzegliśmy podczas pierwszej lektury.

Co czytać po „Odysei”?

Gdy możesz wybrać tylko pięć książek

1. Homer, „Iliada” (jeśli nie przeczytana przed „Odyseją”, a warto przed) – aby poznać świat wojny, z którego wracał Odyseusz.
2. Tomasz Mojsik, „Odyseusz. Biografia nieautoryzowana” – aby wyjść poza wersję znaną z dwóch poematów Homera.
3. Marek Węcowski, „Homer na nasze czasy” – aby zrozumieć pochodzenie, recepcję i współczesne znaczenie eposów.
4. „Hymny homeryckie”, przekład i opracowanie Włodzimierza Appela – aby wejść w religijny i poetycki świat archaicznej Grecji.
5. Wergiliusz, „Eneida” – aby zobaczyć, jak Rzym połączył „Iliadę” i „Odyseję” w nowy mit początku.

Czytelnik zainteresowany polską literaturą powinien dodać „Józefa Wittlina w Ameryce. Klasycznie obcego” Jacka Hajduka (wyd. Więź). Jest to jedna z najciekawszych książek łączących „Odyseję” z historią przekładu, emigracją i pytaniem o dom, do którego nie można już wrócić w dawnej postaci.

Co czytać po „Odysei”? Tabela decyzyjna

Czego szukasz?	Najlepszy wybór	Co daje ta lektura?	Poziom
Chcesz poznać wojnę trojańską	Homer, „Iliada”	Świat wartości i przemocy, z którego wracali bohaterowie	średni
Interesują Cię bogowie Homera	„Hymny homeryckie”	Religia, kulty i opowieści o bogach	średni
Chcesz poznać teksty przypisywane Homerowi	„Homeriká”	Antyczne biografie poety i korpus utworów homeryckich	średni
Szukasz całej historii Odyseusza	Tomasz Mojsik, „Odyseusz”	Losy herosa przed wojną, podczas wojny i po powrocie	podstawowy/średni
Potrzebujesz krótkiego wprowadzenia	Barbara Patzek, „Homer i jego czasy”	Autorstwo, tradycja ustna, historia i archeologia	podstawowy
Chcesz współczesnej syntezy	Marek Węcowski, „Homer na nasze czasy”	Homer, wojna, polityka, trauma i recepcja	podstawowy/średni
Interesuje Cię polski przekład	Jacek Hajduk, „Józef Wittlin w Ameryce”	Emigracja, język i wieloletnia praca nad Homerem	średni
Chcesz poznać wcześniejszy epos	„Epos o Gilgameszu”	Podróż, śmierć, sława i granice człowieka	średni
Szukasz zaginionych historii trojańskich	M.L. West, „The Epic Cycle”	Upadek Troi, powroty wodzów i śmierć Odysa	zaawansowany
Interesuje Cię nieudany powrót spod Troi	Ajschylos, „Oresteja”	Wojna przeniesiona do domu i rodziny	średni
Chcesz poznać rzymską odpowiedź	Wergiliusz, „Eneida”	Przejście od powrotu do budowania nowej ojczyzny	średni
Interesuje Cię Penelopa	Owidiusz, „Heroidy”	Antyczny głos kobiety czekającej na podróżnika	średni
Szukasz komentarza do 24 ksiąg	„The Oxford Critical Guide to Homer’s Odyssey”	Współczesna analiza całego poematu	średni/zaawansowany
Interesuje Cię konstrukcja opowieści	Irene de Jong, „A Narratological Commentary…”	Narrator, punkt widzenia, kłamstwa i rozpoznania	zaawansowany
Chcesz zrozumieć poezję ustną	Albert B. Lord, „The Singer of Tales”	Formuły, wykonanie i powstawanie eposu	zaawansowany
Interesuje Cię gościnność wobec obcego	Steve Reece, „The Stranger’s Welcome”	Ksenia i powtarzalna scena przyjęcia gościa	zaawansowany
Chcesz inaczej ocenić Odyseusza	Thomas Van Nortwick, „The Unknown Odysseus”	Bohater zwycięski i bohater ukryty pod maskami	średni
Interesuje Cię powrót żołnierza	Jonathan Shay, „Odysseus in America”	Wojna, nieufność, strata i powrót do rodziny	średni
Szukasz historii wpływu poematu	Edith Hall, „The Return of Ulysses”	Odyseusz w literaturze, teatrze, filmie i polityce	średni
Chcesz poznać kobiety świata Homera	Emily Hauser, „Penelope’s Bones”	Archeologia, praca, niewola i życie kobiet	podstawowy/średni
Szukasz retellingu Penelopy	Margaret Atwood, „Penelopiada”	Wersja Penelopy i zamordowanych służących	podstawowy
Interesuje Cię Kirke	Madeline Miller, „Kirke”	Biografia postaci potraktowanej przez Homera epizodycznie	podstawowy
Szukasz polskiego przepisania mitu	Wit Szostak, „Zagroda zębów”	Alternatywne powroty i rozpad tożsamości	średni
Chcesz przejść do modernizmu	James Joyce, „Ulisses”	Homerycki model ukryty w jednym dniu nowoczesnego miasta	zaawansowany

Dlaczego nie wystarczy lista retellingów?

Współczesne zestawienia książek wokół Homera najczęściej składają się z kilku powieści napisanych z perspektywy kobiet. Część z nich rzeczywiście zasługuje na uwagę, lecz taka lista pokazuje jedynie niewielki fragment tradycji.

Który przekład „Odysei” Homera wybrać po polsku i angielsku?

„Odyseja” jest zarazem opowieścią o powrocie z wojny, walce o władzę, prawie gościnności, rodzinie, niewolnictwie, pamięci i zdolności kierowania cudzą oceną poprzez opowieść. Jej język i konstrukcja powstawały z materiału rozwijanego przez kolejne pokolenia wykonawców. Wilson zwraca uwagę na niejednorodność eposu: tekst łączy elementy pochodzące z różnych czasów, dialektów i tradycji.

Retelling opowiada jedną nową wersję mitu. Dobre opracowanie pozwala natomiast zrozumieć, dlaczego tych wersji mogło powstać tak wiele.

Najbliżej źródła: co przeczytać po „Odysei” w pierwszej kolejności?

1. Homer, „Iliada”

Jeżeli „Odyseja” była pierwszym przeczytanym eposem Homera, następnym wyborem powinna być „Iliada”. Nie przedstawia całej wojny trojańskiej. Jej akcja obejmuje krótki okres ostatniego roku walk i koncentruje się na gniewie Achillesa.

Odyseusz pojawia się tu przed wieloletnią tułaczką. Jest wojownikiem, mówcą, wysłannikiem i uczestnikiem narad. Jego spryt nie służy jeszcze odzyskaniu Itaki. Jest jednym z narzędzi prowadzenia wojny.

Wspólna lektura obu poematów pozwala porównać dwa modele heroizmu. Achilles wybiera sławę okupioną krótkim życiem. Odyseusz pozostaje przy życiu dzięki cierpliwości, przemianom tożsamości i zdolności dostosowania się do sytuacji. „Iliada” prowadzi ku śmierci, „Odyseja” ku trudnej próbie odzyskania domu.

Warto wybrać przekład Roberta R. Chodkowskiego. Tłumacz zastosował polski heksametr i przygotował również przekłady „Odysei” oraz „Eneidy”, co pozwala czytać trzy eposy w ramach jednego projektu translatorskiego.

Wybierz tę książkę, jeśli: chcesz zrozumieć, skąd wraca Odyseusz.

Pomiń na razie, jeśli: znasz już dobrze „Iliadę” i szukasz przede wszystkim opracowania samej podróży.

2. „Hymny homeryckie”, przekład Włodzimierza Appela

„Hymny homeryckie” nie zostały napisane przez jednego autora nazywanego Homerem. Należą jednak do tej samej szerokiej tradycji archaicznej poezji heksametrycznej.

Najważniejsze utwory zbioru opowiadają o Demeter i Persefonie, narodzinach Apollona, pierwszych czynach Hermesa oraz związku Afrodyty z Anchizesem. Bogowie znani z eposów otrzymują własne historie, obszary władzy i związki z konkretnymi miejscami kultu.

Hymny pomagają również dostrzec, że mitologia grecka nie stanowiła jednego uporządkowanego systemu. Poszczególni poeci wybierali różne wersje, rozwijali lokalne tradycje i zmieniali relacje między postaciami.

Podstawowym polskim wydaniem pozostaje dwujęzyczny tom „Hymnoi Homerikoi, czyli Hymny homeryckie”. Włodzimierz Appel przygotował tekst, przekład, wprowadzenie i komentarze.

Wybierz tę książkę, jeśli: interesują Cię bogowie i religijne zaplecze świata Homera.

Pomiń jako pierwsze kompendium mitologii: hymny są źródłami antycznymi, nie podręcznikiem porządkującym wszystkie mity.

3. „Homeriká, czyli Żywoty Homera i poematy przypisywane poecie”

Tom opracowany przez Włodzimierza Appela zbiera antyczne biografie Homera oraz utwory przypisywane mu przez późniejszą tradycję, w tym „Hymny homeryckie”, „Wojnę mysio-żabią” i fragmenty „Margitesa”.

Starożytne żywoty nie prowadzą do wiarygodnej biografii poety. Pokazują za to, jak kolejne wspólnoty próbowały stworzyć autora odpowiadającego randze jego dzieł. Homer miał być ślepym wędrowcem, mędrcem, nauczycielem Greków i człowiekiem związanym z wieloma rywalizującymi miastami.

Książka jest ważna z jeszcze jednego powodu. Uświadamia, że imię Homera funkcjonowało jak znak jakości i autorytetu. Przypisywano mu teksty bardzo różne, ponieważ figura wielkiego poety stopniowo przesłaniała historyczne warunki powstawania poszczególnych utworów.

Wybierz tę książkę, jeśli: interesuje Cię legenda Homera i najbliższy krąg tekstów homeryckich.

Hezjod i wcześniejsze tradycje epickie

4. Hezjod, „Teogonia” i „Prace i dnie”

„Teogonia” przedstawia pochodzenie bogów, kolejne pokolenia boskich władców i ustanowienie panowania Zeusa. Homer nie daje podobnego, zwartego wykładu. Jego odbiorcy mieli znać podstawowe relacje między bóstwami.

Hezjod pomaga uporządkować pochodzenie Zeusa, Posejdona, Hadesa, Ateny, Hermesa, nimf i innych postaci pojawiających się w „Odysei”. Różnice między Homerem a Hezjodem przypominają zarazem, że greckie mity występowały w wielu wariantach.

„Prace i dnie” pokazują inny wycinek świata archaicznego: rolnictwo, pracę, spory majątkowe, sprawiedliwość i rytm gospodarstwa. Po arystokratycznym świecie królów i wojowników otrzymujemy perspektywę znacznie bliższą codziennemu życiu.

Wybierz te poematy, jeśli: chcesz poznać archaiczną Grecję poza pałacem Odyseusza.

5. M.L. West, „The Epic Cycle: A Commentary on the Lost Troy Epics”

„Iliada” i „Odyseja” nie zawierają pełnej historii wojny trojańskiej. Pozostałe części opowieści znajdowały się w sześciu eposach znanych dziś z fragmentów i późniejszych streszczeń.

„Cypria” przedstawiały genezę wojny. „Aithiopis” obejmowała przybycie Amazonek i śmierć Achillesa. „Mała Iliada” oraz „Zburzenie Ilionu” prowadziły do upadku Troi. „Powroty” opowiadały o losach greckich wodzów po zwycięstwie. „Telegonia” rozwijała późniejsze dzieje Odyseusza i jedną z wersji jego śmierci.

M.L. West rekonstruuje układ tych poematów, analizuje zachowane fragmenty oraz ich wpływ na tragedię, lirykę i późniejszą mitografię. Jest to najlepszy wybór dla osoby, która chce poznać historię Odyseusza przed wydarzeniami z poematu i po ich zakończeniu.

Wybierz tę książkę, jeśli: czytasz po angielsku i potrzebujesz pełnego kontekstu cyklu trojańskiego.

Co było przed Homerem?

Epos poza Grecją i wpływy wschodnie

6. „Epos o Gilgameszu”

„Epos o Gilgameszu” jest najważniejszym wcześniejszym utworem epickim, który warto zestawić z „Odyseją”. Gilgamesz opuszcza swoje miasto, walczy z istotami przekraczającymi ludzką skalę, traci najbliższego towarzysza i dociera do granic znanego świata. Jego najważniejszym przeciwnikiem nie jest jednak potwór. Jest nim świadomość własnej śmiertelności.

Z Homerem łączy go model dalekiej wyprawy, spotkania z istotami dysponującymi szczególną wiedzą oraz powrotu bohatera zmienionego przez podróż. W obu dziełach pojawia się także pytanie, co może pozostać po człowieku skazanym na śmierć: sława, pamięć, opowieść czy trwałość zbudowanej wspólnoty.

Nie ma podstaw do przedstawiania „Gilgamesza” jako prostego pierwowzoru „Odysei”. Poezja grecka rozwijała się w świecie intensywnych kontaktów ze wschodnią częścią Morza Śródziemnego, Anatolią i Bliskim Wschodem. Motywy mogły przechodzić przez wiele języków, społeczności i tradycji. M.L. West poświęcił tym związkom szerokie studium „The East Face of Helicon”.

W polskim przekładzie warto szukać wydania opracowanego przez Krystynę Łyczkowską, Piotra Puchtę i Magdalenę Kapełuś. „Gilgamesz” Roberta Stillera jest literacką rekonstrukcją i może być czytany jako samodzielne dzieło poetyckie, lecz do pracy źródłowej lepszy pozostaje przekład filologiczny.

Wybierz tę książkę, jeśli: interesują Cię narodziny eposu, podróż oraz ludzki lęk przed śmiercią.

7. M.L. West, „The East Face of Helicon”

West porównuje archaiczną poezję grecką z tradycjami Mezopotamii, Anatolii, Syrii i Lewantu. Analizuje mity kosmogoniczne, obrazy bogów, opowieści o herosach, formuły poetyckie i sposoby budowania narracji.

Największą wartością książki jest odejście od obrazu Grecji rozwijającej się w izolacji. Świat egejski był częścią większej przestrzeni wymiany dóbr, technologii, praktyk religijnych i opowieści. Grecy tworzyli własną literaturę, ale korzystali z kulturowego otoczenia znacznie szerszego niż same wyspy i wybrzeża Morza Egejskiego.

Wybierz tę książkę, jeśli: chcesz przejść od luźnego porównywania mitów do poważnych badań nad związkami Grecji z Bliskim Wschodem.

Grecy odpowiadają Homerowi

8. Ajschylos, „Oresteja”

Powrót Agamemnona jest najważniejszym antycznym przeciwieństwem powrotu Odyseusza. Wódz wyprawy trojańskiej przybywa do Myken, gdzie zostaje zamordowany przez Klitajmestrę i Ajgistosa.

„Oresteja” pokazuje wojnę, która nie kończy się wraz z opuszczeniem pola bitwy. Przemoc zostaje wniesiona do domu i przechodzi na następne pokolenie. Powrót nie prowadzi do odzyskania ładu. Otwiera kolejną fazę konfliktu.

Lektura zmienia także sposób patrzenia na Penelopę. W „Odysei” jest przeciwstawiana Klitajmestrze jako żona wierna i roztropna. Ajschylos przypomina o ofierze Ifigenii, wieloletniej nieobecności Agamemnona oraz o cenie wojny płaconej przez jego rodzinę.

Wybierz tę książkę, jeśli: interesuje Cię powrót wojownika i przemoc przeniesiona z państwa do rodziny.

9. Sofokles, „Ajas” i „Filoktet”

Grecka tragedia nie zachowała jednolitego obrazu Odyseusza. W „Ajasie” potrafi on uznać godność przeciwnika i sprzeciwia się bezczeszczeniu jego zwłok. W „Filoktecie” działa jako bezwzględny przedstawiciel interesów armii, gotowy wykorzystać kłamstwo i młodego Neoptolemosa.

Oba dramaty pokazują dwie strony tej samej inteligencji. Spryt może chronić przed pychą i pomagać dostrzegać zmienność losu. Może też służyć manipulacji oraz podporządkowaniu jednostki interesowi wspólnoty.

Wybierz te dramaty, jeśli: nie przekonuje Cię prosty obraz Odyseusza jako pozytywnego bohatera.

Eurypides i powrót do skutków wojny

10. Eurypides, „Helena”, „Trojanki”, „Hekabe” i „Cyklop”

W dostarczonym materiale Emily Wilson wymienia „Helenę” Eurypidesa wśród najmocniejszych twórczych odpowiedzi na „Odyseję”. Dramat wykorzystuje wersję mitu, według której prawdziwa Helena nie przebywała w Troi, a wojna została stoczona o jej widmo. Taka konstrukcja podważa wiarygodność heroicznej pamięci i pyta, czy tysiące ludzi zginęły za obraz pozbawiony realnego przedmiotu.

„Trojanki” i „Hekabe” przedstawiają skutki wojny z perspektywy pokonanych kobiet. Greckie zwycięstwo oznacza niewolę, śmierć dzieci, gwałt i rozdzielenie rodzin.

„Cyklop” przepisuje spotkanie Odyseusza z Polifemem jako dramat satyrowy. Groza miesza się z parodią i dosadnym humorem. Utwór pokazuje, jak wcześnie epizody homeryckie stały się materiałem do swobodnych przekształceń.

Wybierz Eurypidesa, jeśli: chcesz czytać wojnę trojańską poza perspektywą zwycięskich wodzów.

Rzym przejmuje „Odyseję”

11. Wergiliusz, „Eneida”

„Eneida” jest najważniejszą antyczną odpowiedzią na oba poematy Homera.

Pierwsza połowa utworu korzysta z modelu „Odysei”. Eneasz po upadku Troi wędruje przez Morze Śródziemne, trafia na dwór obcej królowej, opowiada o wcześniejszych wydarzeniach i schodzi do świata zmarłych. Druga połowa prowadzi do wojny w Italii i częściej odwołuje się do „Iliady”.

Różnica między bohaterami jest zasadnicza. Odyseusz chce odzyskać dawny dom. Eneasz utracił Troję i musi znaleźć miejsce dla przyszłej wspólnoty. Jeden kieruje się ku przeszłości, drugi zostaje podporządkowany przyszłości Rzymu.

Wergiliusz zmienia również ocenę Ulissesa. W rzymskiej opowieści o upadku Troi grecki bohater może być okrutnym inicjatorem podstępu, a jego inteligencja traci część blasku znanego z „Odysei”. Wilson zwraca uwagę na szczególne znaczenie Sinona i konia trojańskiego dla takiego obrazu „okrutnego Ulissesa”.

Najlepszym współczesnym polskim wyborem jest przekład Roberta R. Chodkowskiego z 2024 roku. Ten sam tłumacz przygotował nowe wersje „Iliady” i „Odysei”.

Wybierz tę książkę, jeśli: szukasz najważniejszego dalszego etapu europejskiej tradycji epickiej.

Pomiń na razie, jeśli: nie znasz podstawowej historii upadku Troi.

12. Owidiusz, „Heroidy”

„Heroidy” są zbiorem poetyckich listów pisanych przez bohaterki mitologiczne do nieobecnych mężów i kochanków. Pierwszy list należy do Penelopy.

Owidiusz przesuwa ciężar opowieści z przygód podróżnika na doświadczenie osoby czekającej. Czas Odyseusza jest wypełniony próbami, potworami i spotkaniami. Czas Penelopy oznacza brak pewności, sprzeczne pogłoski, naciski polityczne i powolne zużywanie się nadziei.

Takie odczytanie ma podstawy w samym Homerze. Wilson przypomina scenę snu Penelopy o gęsiach zabitych przez orła. Bohaterka płacze, mimo że orzeł tłumaczy jej, iż jest Odyseuszem zabijającym zalotników. Reakcja ujawnia ambiwalencję wobec końca oczekiwania i powrotu męża.

„Heroidy” są ważnym antycznym poprzednikiem „Penelopiady” Margaret Atwood i współczesnej literatury oddającej głos bohaterkom pozostawionym na marginesie eposu.

Owidiusz i późniejsze wersje mitów

13. Owidiusz, „Metamorfozy”

„Metamorfozy” nie koncentrują się na Odyseuszu, ale pozostają jednym z podstawowych tekstów dla późniejszej europejskiej wiedzy o mitach greckich i rzymskich.

Owidiusz nie sporządził neutralnego katalogu. Wybierał warianty, łączył opowieści i nadawał im własny rytm. Jego dzieło przypomina, że twórcze przekształcanie mitologii nie rozpoczęło się wraz ze współczesnym rynkiem retellingów. Autorzy antyczni robili to stale.

Wybierz tę książkę, jeśli: chcesz zobaczyć, jak mitologia grecka została przepisana dla rzymskiego odbiorcy.

Najlepsze polskie opracowania Homera i „Odysei”

14. Barbara Patzek, „Homer i jego czasy”

To zwięzłe i aktualne wprowadzenie do badań nad Homerem dostępne po polsku. Barbara Patzek omawia autorstwo eposów, ich miejsce na pograniczu kultury ustnej i piśmiennej, strukturę utworów oraz związki świata poetyckiego z historią i archeologią. Nie próbuje ukrywać sporów. Wyjaśnia, dlaczego wiele podstawowych pytań nadal nie ma ostatecznej odpowiedzi.

Książka jest dostępna drukiem i jako plik PDF. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego przedstawiają ją jako wprowadzenie przeznaczone zarówno dla studentów, jak i czytelników zainteresowanych źródłami europejskiej kultury.

Wybierz tę książkę, jeśli: potrzebujesz pierwszego uporządkowanego opracowania.

Pomiń jako jedyną lekturę: niewielka objętość nie pozwala na szczegółową analizę wszystkich ksiąg poematu.

15. Tomasz Mojsik, „Odyseusz. Biografia nieautoryzowana”

To najważniejsza polska książka poświęcona samemu Odyseuszowi. Tomasz Mojsik korzysta z „Iliady”, „Odysei”, tragedii, zaginionego cyklu epickiego, mitografii i tradycji rzymskiej. Rekonstruuje pochodzenie bohatera, jego udział w przygotowaniach do wojny, konflikt z Palamedesem, rolę w zdobyciu Troi, potomstwo, późniejsze podróże oraz różne wersje śmierci.

Największą wartością książki jest pokazanie, że starożytni nie znali jednej biografii Odyseusza. Homer zdominował późniejszą pamięć, ale nie wyczerpał tradycji. Wydanie Tynieckiego Wydawnictwa Benedyktynów liczy 356 stron i jest dostępne także jako e-book.

Wybierz tę książkę, jeśli: chcesz poznać Odyseusza sprzed „Iliady” i po zakończeniu „Odysei”.

16. Marek Węcowski, „Homer na nasze czasy”

Książka Marka Węcowskiego ukazała się w lipcu 2026 roku (i jeszcze w lipcu wyprzedał się pierwszy nakład!). Autor prowadzi czytelnika przez spory o Homera, historię recepcji eposów i ich obecność w nowoczesnych wojnach, nacjonalizmach oraz dyskusjach o przemocy.

Nie jest to komentarz do kolejnych ksiąg. Węcowski odpowiada na szersze pytanie: dlaczego „Iliada” i „Odyseja” wracają w czasach konfliktu, migracji, kryzysu politycznego i społecznej niepewności.

To dobry wybór również ze względu na problem powrotu. Odyseusz formalnie odzyskuje dom, ale nie może cofnąć wojny ani stać się człowiekiem sprzed Troi. Taka perspektywa prowadzi ku współczesnym badaniom nad weteranami i traumą.

Wybierz tę książkę, jeśli: szukasz szerokiej i aktualnej opowieści o znaczeniu Homera.

Polska recepcja Homera

17. Jacek Hajduk, „Józef Wittlin w Ameryce. Klasycznie obcy”

Józef Wittlin pracował nad przekładem „Odysei” przez znaczną część życia. Jacek Hajduk opisuje tę pracę na tle emigracji, utraty europejskiego domu i życia w Stanach Zjednoczonych.

Homer staje się tutaj częścią doświadczenia pisarza, który sam znalazł się daleko od miejsc, języka i świata własnej młodości. Przekład nie jest wyłącznie pracą filologiczną. Jest formą prowadzenia rozmowy z utraconą ojczyzną i z pytaniem, czy każdy powrót pozostaje jeszcze możliwy.

Wybierz tę książkę, jeśli: interesują Cię emigracja, przekład i polska literatura XX wieku.

18. Zygmunt Kubiak, „Mitologia Greków i Rzymian”

Kubiak daje szeroką syntezę mitów greckich i rzymskich, uwzględniając różne wersje zachowane u poetów, dramatopisarzy, filozofów i mitografów. Jest to książka dla czytelnika, który potrzebuje znacznie więcej niż streszczenia fabuł. Pozwala śledzić przechodzenie opowieści od Grecji do Rzymu i rozumieć, dlaczego ten sam bohater może otrzymywać odmienne biografie.

Wybierz tę książkę, jeśli: szukasz najlepszego szerokiego polskiego opracowania mitologii dla dorosłych.

Mitologia i religia grecka

19. Katarzyna Marciniak, „Mitologia grecka i rzymska”

Katarzyna Marciniak koncentruje się nie tylko na samych mitach, lecz także na ich dalszym funkcjonowaniu w literaturze, sztuce, filmie i kulturze popularnej. Rozdziały zostały ułożone wokół postaci i motywów. Dzięki temu można sprawdzić, jak zmieniały się kolejne wyobrażenia Odyseusza, Meduzy, Achillesa albo Heraklesa. Zaktualizowane wydanie PWN liczy 632 strony i obejmuje recepcję od starożytności po XXI wiek.

Wybierz tę książkę, jeśli: bardziej od genealogii bogów interesuje Cię późniejsze życie mitu.

20. Walter Burkert, „Religia grecka”

Mity Homera funkcjonowały w świecie ofiar, świąt, sanktuariów, kultów lokalnych i rytuałów rodzinnych. Bez tej warstwy bogowie stają się wyłącznie postaciami literackimi. Walter Burkert przedstawia religię grecką od okresu mykeńskiego po epokę klasyczną. Omawia rytuały, bóstwa, herosów, śmierć, misteria oraz relacje między religią a wspólnotą polityczną. Polski przekład ukazał się w 2024 roku nakładem Teologii Politycznej. Tom liczy 944 strony.

Wybierz tę książkę, jeśli: chcesz poznać religię Greków, nie wyłącznie literackie opowieści o bogach.

Opracowania anglojęzyczne, których nadal brakuje po polsku

21. „The Oxford Critical Guide to Homer’s Odyssey”, red. Joel P. Christensen

To aktualny, rozbudowany przewodnik po całej „Odysei”.

Publikacja ukazała się online 20 listopada 2025 roku, a drukiem 18 grudnia. Każdej z 24 ksiąg poświęcono osobny rozdział napisany przez specjalistę. Autorzy omawiają przebieg wydarzeń, główne problemy interpretacyjne i najważniejszą bibliografię. Tom został przygotowany z myślą również o czytelnikach bez znajomości greki.

Dużą zaletą jest możliwość pracy nad jednym fragmentem. Osoba pisząca o Polifemie, Kirke, zejściu do podziemia, konkursie łuku albo spotkaniu Penelopy z Odyseuszem może przejść od razu do odpowiedniego rozdziału.

22. Irene J. F. de Jong, „A Narratological Commentary on the Odyssey”

De Jong bada sposób opowiadania: narratora, odbiorców, punkt widzenia, opisy, przemowy, sceny typowe, konstrukcję fabuły i organizację czasu.

Szczególne znaczenie mają księgi IX–XII. Przygody Odyseusza nie są tam przedstawiane bezpośrednio przez głównego narratora. Bohater sam opowiada je Feakom. Wybiera fakty, buduje napięcie i tworzy wersję siebie, która ma wzbudzić podziw oraz zapewnić pomoc w powrocie.

Komentarz pozwala czytać Odyseusza nie tylko jako uczestnika wydarzeń, ale również autora własnej legendy.

23. Albert B. Lord, „The Singer of Tales”

Badania Milmana Parry’ego i Alberta Lorda zmieniły sposób rozumienia Homera. Uczeni dokumentowali żywą tradycję pieśni epickiej na Bałkanach i obserwowali wykonawców komponujących długie opowieści podczas występu.

Lord wyjaśnia znaczenie formuł, powtarzalnych scen i odziedziczonych struktur. Powtórzenia występujące u Homera nie wynikają z ubóstwa języka. Stanowią element techniki pozwalającej tworzyć i wykonywać wielki poemat w ramach tradycji ustnej.

Center for Hellenic Studies Uniwersytetu Harvarda udostępnia cyfrową wersję książki wraz z nagraniami i materiałami związanymi z badaniami Parry’ego i Lorda.

Społeczeństwo i gościnność w świecie Odyseusza

24. M.I. Finley, „The World of Odysseus”

Finley rekonstruuje społeczeństwo widoczne w „Iliadzie” i „Odysei”: rodzinę, władzę, wymianę darów, niewolnictwo, gospodarstwo oraz kodeks honorowy elit.

Książka pomaga zrozumieć sytuację na Itace. Zalotnicy nie są wyłącznie grupą niepożądanych kandydatów do małżeństwa. Zużywają majątek domu, łamią reguły gościnności i próbują przejąć pozycję polityczną nieobecnego króla.

Część ustaleń Finleya została później skorygowana przez archeologię i nowsze badania. Nadal pozostaje on podstawowym punktem odniesienia dla społecznej historii świata Homera.

25. Steve Reece, „The Stranger’s Welcome”

Ksenia, czyli zespół obowiązków łączących gospodarza i przybysza, należy do najważniejszych zasad organizujących „Odyseję”.

Kolejne miejsca mogą zostać ocenione na podstawie tego, jak przyjmują obcego. Feakowie karmią rozbitka, słuchają jego historii i pomagają mu wrócić. Polifem nie respektuje reguł gościnności. Zalotnicy nadużywają domu Odyseusza, a następnie źle traktują jego właściciela występującego w przebraniu żebraka.

Steve Reece analizuje powtarzalną scenę przyjęcia gościa oraz jej znaczenie dla kompozycji poematów homeryckich.

Wilson podkreśla, że ksenia nie sprowadzała się do dobroczynności. Tworzyła wzajemne, często dziedziczone relacje między niespokrewnionymi rodzinami. Wskazuje też na moralne napięcia poematu: Odyseusz oczekuje ochrony jako obcy, ale sam traktuje mieszkańców wielu odwiedzanych krain jak przeciwników albo potwory.

26. Thomas Van Nortwick, „The Unknown Odysseus”

Van Nortwick rozdziela dwie wersje głównego bohatera. Pierwsza jest zwycięskim królem odzyskującym żonę, dom i władzę. Druga wyłania się spod kolejnych przebrań i fałszywych biografii. Jest człowiekiem bez stabilnej tożsamości, który istnieje poprzez role odgrywane przed innymi.

Takie odczytanie pomaga zrozumieć trudności zakończenia. Powrót oznacza przywrócenie dawnego porządku, ale wymaga podstępu, egzekucji zalotników i zabicia służących.

Książka została napisana przystępnie i ma 160 stron. University of Michigan Press przedstawia ją jako analizę podwójnej natury Odyseusza, przeznaczoną również dla czytelników spoza wąskiego grona badaczy.

Penelopa, wojna i późniejsza recepcja

27. Emily Hauser, „Penelope’s Bones”

Emily Hauser łączy analizę literatury z archeologią, badaniami DNA i świadectwami zapisanymi pismem linearnym B.

Autorka próbuje odtworzyć życie kobiet stojących za postaciami Heleny, Briseidy, Kasandry, Kirke, Kalipso, Nauzykai, Euryklei i Penelopy. Pisze o pracy przy produkcji tkanin, niewoli, migracjach, małżeństwie oraz funkcjonowaniu gospodarki pałacowej.

Książka ukazała się w 2025 roku. Jej wartość polega na odejściu od samej fikcji literackiej. Hauser pyta o materialne warunki życia kobiet w świecie, z którego pochodzą poematy.

Wilson zwraca również uwagę na perspektywę postaci podporządkowanych Odyseuszowi, między innymi Eurylocha i zniewolonego Eumajosa. Ich własne historie komplikują wizję domu jako przestrzeni harmonii i pokazują, że powrót króla nie dla wszystkich oznacza tę samą wolność.

28. Jonathan Shay, „Odysseus in America”

Jonathan Shay, psychiatra pracujący z weteranami wojny w Wietnamie, czyta „Odyseję” jako opowieść o człowieku wracającym z wojny. Analizuje utratę towarzyszy, nieufność, gniew, ciągłą gotowość do walki i trudności w odbudowaniu relacji rodzinnych. Odyseusz po przybyciu na Itakę nie ujawnia od razu swojej tożsamości. Obserwuje dom, sprawdza lojalność kolejnych osób i przygotowuje zabicie przeciwników.

Shay nie stawia antycznej postaci współczesnej diagnozy. Wykorzystuje Homera jako język pozwalający rozmawiać o doświadczeniach ludzi wracających z wojny.

29. Edith Hall, „The Return of Ulysses”

Edith Hall śledzi niemal trzy tysiące lat obecności „Odysei” w kulturze. Analizuje literaturę, teatr, operę, muzykę, kino, filozofię, psychologię i politykę. Pokazuje, jak Odyseusz stawał się wzorem inteligencji, kłamcą, kolonizatorem, emigrantem, żołnierzem, oportunistą i człowiekiem próbującym odzyskać kontrolę nad własnym życiem.

Książka została ułożona wokół piętnastu głównych tematów poematu i pozostaje najlepszą pojedynczą historią jego recepcji.

Najważniejsze literackie odpowiedzi na „Odyseję”

30. John Milton, „Raj utracony”

„Raj utracony” nie jest retellingiem „Odysei”. Należy jednak do wielkiej tradycji eposu, która nie byłaby możliwa bez Homera i Wergiliusza. Milton wykorzystuje inwokację, rozbudowane porównania, narady, podróże przez nieznane przestrzenie i konflikt obejmujący porządek całego świata. Jednocześnie przesuwa centrum eposu z wojownika na problem nieposłuszeństwa, wolnej woli, utraty domu i życia po wygnaniu.

Wilson wymienia „Raj utracony” wśród dzieł, które twórczo przekształciły dziedzictwo „Odysei”, zamiast próbować je odtwarzać.

31. James Joyce, „Ulisses”

Akcja „Ulissesa” rozgrywa się 16 czerwca 1904 roku w Dublinie. Leopold Bloom przemierza miasto w ciągu jednego dnia, a kolejne epizody pozostają powiązane z konstrukcją i motywami „Odysei”. Joyce przenosi heroiczny model podróży do codzienności. Zamiast potworów, bogiń i magicznych wysp pojawiają się redakcje, puby, ulice, reklamy, jedzenie, pożądanie, pogrzeb i życie rodzinne. Powieść najlepiej czytać w przekładzie Macieja Świerkockiego razem z „Łodzią Ulissesa”, w której tłumacz objaśnia strukturę, konteksty i problemy językowe.

Wybierz tę książkę, jeśli: szukasz najważniejszej nowoczesnej powieści zbudowanej na strukturze nawiązującej do Homera.

Pomiń na początku, jeśli: nie masz ochoty korzystać z komentarza i wracać do przeczytanych fragmentów.

32. Derek Walcott, „Omeros”

Walcott przenosi tradycję epicką na Karaiby. Bohaterowie noszą imiona znane z Homera, ale ich doświadczenie zostało ukształtowane przez kolonializm, niewolnictwo, migrację i lokalną pamięć. „Omeros” nie próbuje udowadniać, że antyk należy wyłącznie do Europy. Przejmuje jego język i formę, a następnie wykorzystuje je do opowiedzenia historii społeczności dotkniętych przez europejską ekspansję. Wilson zalicza poemat Walcotta do najważniejszych twórczych odpowiedzi na „Odyseję”.

Wybierz tę książkę, jeśli: interesuje Cię Homer czytany z perspektywy postkolonialnej.

Penelopa i kobiece perspektywy

33. Margaret Atwood, „Penelopiada”

Atwood oddaje głos Penelopie oraz dwunastu służącym zabitym po powrocie Odyseusza. Penelopa opowiada z zaświatów i komentuje legendę zbudowaną wokół własnego małżeństwa. Nie jest bierną kobietą czekającą przez dwadzieścia lat. Zarządza domem, rozumie mechanizmy władzy i wie, że jej wersja wydarzeń przez stulecia pozostawała podporządkowana opowieści męża. Chór służących zmienia ocenę finału poematu. Przywrócenie porządku w domu Odyseusza obejmuje także zabicie kobiet niemających równej pozycji ani możliwości swobodnego decydowania o własnym postępowaniu. Polskie wydanie Znaku jest obecnie trudno dostępne, dlatego warto sprawdzać biblioteki i antykwariaty.

Wybierz tę książkę, jeśli: chcesz przeczytać najważniejsze bezpośrednie przepisanie historii Penelopy.

34. Madeline Miller, „Kirke”

Miller rozwija biografię bogini, która w „Odysei” pojawia się w jednym z etapów podróży. Powieść łączy Kirke z Prometeuszem, Dedalem, Minotaurem, Medeą, Scyllą, Odyseuszem i Telegonosem. Autorka tworzy spójną historię wygnania, samotności, przemocy i stopniowego zdobywania niezależności. „Kirke” jest powieścią, nie opracowaniem źródłowym. Najwięcej daje po przeczytaniu Homera i Mojsika, gdy można rozpoznać różnicę między antycznymi wariantami a współczesną psychologizacją postaci. Polskie wydanie w przekładzie Pawła Korombela pozostaje dostępne w kilku formatach.

Wybierz tę książkę, jeśli: szukasz rozbudowanej i przystępnej powieści.

Pomiń jako źródło wiedzy o micie: Miller świadomie tworzy własną wersję bohaterki.

35. Natalie Haynes, „Tysiąc okrętów”

Haynes opowiada o wojnie trojańskiej poprzez losy kobiet: Trojanek, Greczynek, bogiń, wdów i niewolnic. Penelopa pojawia się w listach kierowanych do nieobecnego męża. Wojna i podróż zostają ocenione z perspektywy osoby utrzymującej dom i czekającej na wiadomość, której przez lata nie otrzymuje. Książka dobrze łączy Homera z „Trojankami” Eurypidesa oraz późniejszą literaturą poświęconą pamięci pokonanych.

Wybierz tę książkę, jeśli: chcesz szerokiej powieści o kobietach związanych z wojną trojańską.

Polskie odpowiedzi literackie

36. Wit Szostak, „Zagroda zębów”

„Zagroda zębów” składa się z alternatywnych wersji historii Odysa. W jednej nie wraca na Itakę. W innej pomaga odbudowywać Troję. Czasem wraca, lecz nie zostaje rozpoznany. Innym razem zabija go Penelopa. Sprzeczne warianty nie prowadzą do odkrycia jednej prawdziwej wersji. Pokazują rozpad bohatera, który istnieje jedynie w kolejnych opowieściach. Jest to jedna z najlepszych polskich odpowiedzi na „Odyseję”. Szostak pisze o bezdomności, pamięci, samotności i niemożności odzyskania dawnego życia. Wydawca nadal oferuje książkę w sprzedaży.

Wybierz tę książkę, jeśli: interesuje Cię literatura eksperymentalna i problem niemożliwego powrotu.

Pomiń, jeśli: oczekujesz linearnej powieści przygodowej.

37. Stanisław Wyspiański, „Powrót Odysa”

Wyspiański rozpoczyna w miejscu, w którym opowieść o szczęśliwym powrocie powinna znaleźć finał. Odys przybywa na Itakę, ale wojna wraca razem z nim. Bohater nie odzyskuje dawnej niewinności ani prostego prawa do starego życia. Przynosi przemoc, która nadal określa jego sposób działania. Dramat warto zestawić z „Oresteją”, „Odysseus in America” oraz „Zagrodą zębów”. Wszystkie cztery utwory pytają, czy człowiek po wojnie wraca do domu, czy jedynie przenosi konflikt do kolejnej przestrzeni.

Wybierz tę książkę, jeśli: szukasz polskiej klasyki prowadzącej bezpośrednio od Homera do problemu wojennego powrotu.

Co jeszcze warto przeczytać?

Sylvain Tesson, „Lato z Homerem”

Krótki esej Tessona powstał na podstawie audycji radiowych. Autor czyta Homera poprzez podróż, krajobraz, wojnę i własne doświadczenie. Nie jest to praca naukowa ani systematyczne opracowanie poematów. Sprawdza się jako przystępne przejście od lektury literackiej do dalszych książek o Homerze. Nowe polskie wydanie ukazało się w lipcu 2026 roku (Noir sur Blanc).

Alberto Manguel, „Homer. Iliada i Odyseja. Biografia”

Manguel opowiada o życiu dwóch dzieł: ich przekładach, interpretacjach, czytelnikach i przekształceniach. Książka jest dobrym wprowadzeniem do recepcji, mniej szczegółowym niż „The Return of Ulysses” Edith Hall. Polskie wydanie należy obecnie do tytułów poszukiwanych głównie w bibliotekach i antykwariatach.

Silvia Montiglio, „From Villain to Hero”

Montiglio śledzi przemiany Odyseusza w starożytnej filozofii i literaturze. Bohater Homera stawał się czarnym charakterem tragedii, a następnie wzorem mędrca, który potrafi zachować panowanie nad sobą. Książka jest szczególnie przydatna podczas porównywania Homera, Sofoklesa, Wergiliusza i późniejszych interpretacji filozoficznych.

Cztery najlepsze ścieżki czytania po „Odysei”

Ścieżka podstawowa

1. „Iliada”.
2. „Homer i jego czasy” Barbary Patzek.
3. „Odyseusz. Biografia nieautoryzowana” Tomasza Mojsika.
4. „Eneida” Wergiliusza.
5. „Penelopiada” Margaret Atwood.

Ta kolejność daje kontekst wojny, podstawy badań nad Homerem, szerszą biografię bohatera, najważniejszą antyczną odpowiedź i współczesną korektę perspektywy poematu.

Ścieżka źródłowa

1. „Iliada”.
2. „Hymny homeryckie”.
3. Hezjod, „Teogonia”.
4. Ajschylos, „Oresteja”.
5. Sofokles, „Ajas” i „Filoktet”.
6. Eurypides, „Helena”, „Trojanki” i „Cyklop”.
7. Wergiliusz, „Eneida”.
8. Owidiusz, „Heroidy”.

Ta ścieżka pozwala najpierw poznać źródła, a dopiero później ich współczesne interpretacje.

Ścieżka naukowa

1. Albert B. Lord, „The Singer of Tales”.
2. M.I. Finley, „The World of Odysseus”.
3. Irene de Jong, „A Narratological Commentary on the Odyssey”.
4. „The Oxford Critical Guide to Homer’s Odyssey”.
5. Steve Reece, „The Stranger’s Welcome”.
6. Edith Hall, „The Return of Ulysses”.

Zestaw prowadzi od tradycji ustnej przez historię społeczną i konstrukcję narracji po ksenię oraz późniejszą recepcję.

Ścieżka o kobietach, klasie i władzy

1. Eurypides, „Trojanki” i „Hekabe”.
2. Owidiusz, „Heroidy”.
3. Emily Hauser, „Penelope’s Bones”.
4. Margaret Atwood, „Penelopiada”.
5. Natalie Haynes, „Tysiąc okrętów”.
6. Madeline Miller, „Kirke”.

Taki wybór pozwala wyjść poza opowieść zwycięskiego króla i zobaczyć los kobiet, niewolników, służących oraz pokonanych.

Ścieżka polska

1. „Odyseja” w przekładzie Józefa Wittlina.
2. Jacek Hajduk, „Józef Wittlin w Ameryce”.
3. Tomasz Mojsik, „Odyseusz. Biografia nieautoryzowana”.
4. Marek Węcowski, „Homer na nasze czasy”.
5. Stanisław Wyspiański, „Powrót Odysa”.
6. Wit Szostak, „Zagroda zębów”.

Jest to najmocniejszy zestaw do poznania polskiej historii przekładu, badań i literackiej recepcji „Odysei”.

Od czego nie zaczynać?

Nie zaczynałabym od przypadkowego zestawienia kilkunastu powieści mitologicznych. Wiele z nich wykorzystuje znane imiona, lecz prowadzi do świata współczesnego fantasy znacznie szybciej niż do Homera. Książki Stephena Fry’a dobrze porządkują fabuły i mogą poprzedzać lekturę źródeł. Po przeczytaniu pełnej „Odysei” więcej dają Patzek, Mojsik, Węcowski, Appel albo Hall.

Ostrożności wymaga również Robert Graves. „Mity greckie” zbierają ogromny materiał, ale część autorskich interpretacji ma spekulacyjny charakter. Jest to dobry zbiór tropów, słabszy jako jedyne źródło wiedzy.

Nie warto też oceniać „Odysei” wyłącznie przez współczesną ekranizację. Adaptacja może zmieniać konstrukcję, postacie i wartości źródła. Najciekawsze filmy, powieści i dramaty prowadzą z Homerem spór. Słabsze zachowują potwory, okręty i bitwy, ale gubią polityczną oraz emocjonalną złożoność poematu.

---

Co czytać po „Odysei”? – FAQ

Co czytać bezpośrednio po „Odysei”?

Najlepszą książką dla czytelnika szukającego szerokiej współczesnej syntezy jest „Homer na nasze czasy” Marka Węcowskiego. Najlepszym krótkim wprowadzeniem pozostaje „Homer i jego czasy” Barbary Patzek. Najpełniejsze polskie opracowanie bohatera to „Odyseusz. Biografia nieautoryzowana” Tomasza Mojsika. Najważniejszym tekstem antycznym po Homerze jest „Eneida” Wergiliusza. Najciekawszym polskim kontekstem przekładowym pozostaje „Józef Wittlin w Ameryce. Klasycznie obcy” Jacka Hajduka. Najlepszym komentarzem do całego poematu jest „The Oxford Critical Guide to Homer’s Odyssey”. Najważniejszą historią późniejszego oddziaływania eposu jest „The Return of Ulysses” Edith Hall. Spośród literackich przekształceń największe znaczenie mają „Ulisses” Jamesa Joyce’a, „Omeros” Dereka Walcotta, „Penelopiada” Margaret Atwood, „Kirke” Madeline Miller i „Zagroda zębów” Wita Szostaka. Każde z tych dzieł zmienia perspektywę: Joyce przenosi epos do miasta, Walcott poza europejskie centrum, Atwood do świata Penelopy i służących, Miller do biografii Kirke, a Szostak do rozpadu samej idei powrotu.

Polskie opracowania „Odysei”

Jakie jest najlepsze polskie opracowanie „Odysei”?

Najlepszym krótkim wprowadzeniem jest „Homer i jego czasy” Barbary Patzek. Szerszą współczesną syntezę daje „Homer na nasze czasy” Marka Węcowskiego.

Biografia Odyseusza

Jaka książka najlepiej opisuje Odyseusza?

Najpełniejszym polskim opracowaniem jest „Odyseusz. Biografia nieautoryzowana” Tomasza Mojsika. Autor korzysta z tradycji wykraczających poza „Iliadę” i „Odyseję”.

„Epos o Gilgameszu” po Homerze

Czy warto czytać „Epos o Gilgameszu” po „Odysei”?

Tak. Pozwala porównać dwa wielkie modele wyprawy, spotkania z nieznanym, śmiertelności i powrotu. Nie należy jednak przedstawiać go jako potwierdzonego bezpośredniego źródła Homera.

Dlaczego warto przeczytać „Hymny homeryckie”?

Hymny rozszerzają wiedzę o bogach, religii i języku poetyckim archaicznej Grecji. Stanowią jedno z najbliższych źródłowych uzupełnień „Iliady” i „Odysei”.

Co łączy „Eneidę” z „Odyseją”?

Pierwsza połowa „Eneidy” wykorzystuje model morskiej wędrówki. Eneasz nie wraca jednak do starego domu. Poszukuje miejsca dla wspólnoty, z której ma wyrosnąć Rzym.

Co przeczytać o Penelopie?

Najpierw „Heroidy” Owidiusza, następnie „Penelope’s Bones” Emily Hauser i „Penelopiadę” Margaret Atwood. Pierwszy tekst daje antyczną odpowiedź, drugi kontekst historyczny i archeologiczny, trzeci współczesne przepisanie.

Co przeczytać o ksenii w „Odysei”?

Najważniejszą specjalistyczną książką jest „The Stranger’s Welcome” Steve’a Reece’a. Wprowadzenie do społecznego znaczenia gościnności daje również „The World of Odysseus” M.I. Finleya.

Który retelling „Odysei” jest najlepszy?

„Penelopiada” Margaret Atwood pozostaje najważniejszym bezpośrednim przepisaniem poematu. „Kirke” Madeline Miller jest lepszym wyborem dla osoby szukającej rozbudowanej powieści, a „Zagroda zębów” Wita Szostaka dla czytelnika literatury eksperymentalnej.

Czy „Ulissesa” można czytać bez znajomości „Odysei”?

Można śledzić historię Leopolda Blooma bez dokładnej znajomości Homera, lecz wiele elementów konstrukcji, ironii i charakterystyki postaci pozostanie niewidocznych. Pomaga równoległa lektura „Łodzi Ulissesa” Macieja Świerkockiego.

Jaka książka o mitologii greckiej jest najlepsza dla dorosłego?

Najlepszą szeroką syntezą po polsku jest „Mitologia Greków i Rzymian” Zygmunta Kubiaka. Książka Katarzyny Marciniak lepiej przedstawia późniejszą recepcję mitów, a „Religia grecka” Waltera Burkerta daje pogłębiony kontekst kultów i rytuałów.